Letigaršurinn

Eventide

Žegar ég var barn og brann af śtžrį og las ķ sögubókum um Ķslendinga fyrri tķma sem fóru śt ķ hinn stóra heim, heim sem takmarkašist reyndar ķ margar aldir viš borgina Kaupmannahöfn, žį fylgdi ég žeim ķ huganum, mig langaši til aš drekka ķ mig visku heimsins undir lindinni į Gamla Garši viš Kanśkastręti žangaš sem höfšingjasynir frį Ķslandi voru sendir en mig langaši lķka aš slįst ķ för meš žeim sem leiddir voru ķ böndum af yfirvöldum til Kaupmannahafnar til aš afplįna.

Verstu glępamenn Ķslands voru sendir  į Brimarhólm  og sķšar Stokkhśsiš  eša Rasphśsiš žar sem flestir dóu. Fangelsin žį voru vinnužręlkunarbśšir, fangar unnu viš skipasmķšar, réru į galeišum og sópušu götur borgarinnar og voru leigšir śt ķ alls konar erfišisverk. Einstaka  fangi lifši af vistina og kom aftur til Ķslands.

Hafliši sem sem dęmdur var til Brimarhólmsvistar fyrir ašild aš Kambsrįninu kom aftur til Ķslands 1844  og hafši meš sér kartöflur sem hann ręktaši ķ garši sķnum į Eyrarbakka en hann hafši vanist žeim mat ķ fangelsinu žvķ fangarnir  munu hafa haft fįtt annaš til matar en kartöflur.

fattighus.jpgMér fannst lķka hlyti aš vera spennandi aš vera ķ Letigaršinum en žaš var nafn sem ég rakst einstaka sinnum į, oftast ķ dramatķskum frįsögnum af fólki sem fór illa fyrir. Nafniš hljómaši ekki svo illa, gat mašur ekki legiš žar ķ leti og veriš ķ makindum aš spóka sig ķ letigaršinum, kannski var ķ žeim garši lķka linditré sem varpaši žęgilegum skugga ef mašur sat žarna viš lestur  og reyndi  aš rįša ķ heiminn, var žetta ekki athvarf fyrir žį sem ekki komust inn  į Ķslendingakvótanum ķ lestrarsalina į Gamla Garši? Svo virtist žetta vera lķka eitthvaš sérśrręši fyrir konur, ekki voru žęr į Garši, bara į Letigarši.

En Letigaršurinn var ekki eins og  Gamli Garšur žar sem stśdentar gįtu legiš ķ leti og sukki ķ nokkur įr upp į kóngsins reikning heldur var hann vinnužvingunarstofnun eša vinnužręlkunarbśšir fyrir fįtęka og samastašur ķ tilverunni fyrir umkomulausa sem ekki įttu ķ annaš hśs aš venda.  Žaš er lenda į Letigaršinum var verra en aš segja sig til sveitar  eša vera į vergangi.  Oršiš er hljóšgerving frį danska oršinu " ladegaarden"  en uppruni žess mun vera landbśnašarhśs ž.e. ekki ašalhśsiš į jöršum, kannski er uppruninn sama og oršiš hlaša hjį okkur.  Ladegården  viš Kaupmannahöfn var fyrst  bśgaršur viš konungshöllina, seinna spķtali fyrir sjśka og sįra hermenn og svo fįtękrahęli fyrir bęklaša hermenn og svo fangelsi og svo vinnuhęli fyrir fįtęka og hśsnęšislausa og enn sķšar naušungarvinnuhęli fyrir brotamenn.

von_herkomer_the_last_muster.jpgMyndir Hubert von Herkomer af breskum stofnunum sambęrilegum og Letigaršurinn hrķfa mig. Žęr hrifu lķka Vincent von Gogh en hann mįlaši undir įhrifum frį Herkomer og valdi lķka aš mįla hina smįšu og hrjįšu. Hér fyrir ofan er myndin Eventide er frį St.James's Workhouse ķ Soho og hér til hlišar er The last muster  eftir  Hubert von Herkomer sem er mynd af gömlum uppgjafahermönnum  sem eru į fįtękrahęli viš sunnudagsmessu.

Letigaršarnir voru hęli žar sem hinum bjargaržrota var safnaš saman.  Žannig voru spķtalar lķka t.d. fyrstu holdsveikraspķtalarnir į Ķslandi. Žaš voru fįtękrahśs žar sem fįtękir og sjśkir voru teknir śr umferš. Sķšan fórum viš inn ķ tķma žar sem stofnanir voru settar upp ķ stórum stķl, stofnanir fyrir gešsjśka, stofnanir fyrir fatlaša, stofnanir fyrir aldrašra. Žannig hugsun er į undanhaldi en žó er eins og samfélagsvitundin nįi ekki til aldrašra. Ennžį eru byggšar stofnanir og  byggšakjarnar fyrir aldraša, eins konar umönnunarsvęši žó žau séu meš lśxśs ķ dag sem var ekki ķ letigöršunum til forna.

En hvernig ętli lķfiš hafi veriš hjį žeim ógęfusömu sem endušu į letigöršunum? Komst einhver žašan burtu? Vandist vistin?

pass_room_bridewell_microcosm.jpg

 Fangelsiš į Litla-Hrauni hefur stundum veriš uppnefnt  Letigaršur  en kannski er meira viš hęfi aš kalla fangelsiš Haflišagaršur eftir kartöflugaršinum į Eyrarbakka žar sem fanginn frį Brimarhólmi varš nżtur žegn og frumkvöšull ķ  samfélagi og ręktaši žar  kartöflur, fęrni sem hann bar meš sér śr fangelsisvistinni.

Hinn eini sanni Letigaršur ķ Reykjavķk stendur viš Arnarhól og var byggšur į kóngsins kostnaš.  Žaš var reist tugthśs į Arnarhóli įriš 1764 sem įtti jafnframt aš vera letigaršur fyrir flękinga og landshornamenn.  Fangarnir voru ķ vinnu hér og žar um bęinn og voru meira segja lįtnir róa ķ verstöšvum og unnu fyrir stiftamtmanninn.

Ķ dag er eins og starfsemin ķ hśsinu hafi aftur breyst ķ letigarš, ekki žannig letigarš aš žar sé ekkert gert, heldur ķ vinnužvingunarstofnun fyrir žį sem eru ķ žjónustu - ekki danska kóngsins, hér er  lżšręšisrķki og sjįlfstęš žjóš, heldur vinnužvingun til aš gęta hagsmuna alžjóšlegs fjįrmįlakerfis sem löngu er komiš aš fótum fram. Fangarnir eru ennžį leigšir śt ķ alls konar skķtverk.

Meira um letigarša (sem voru reyndar frekar vinnužręlkunarbśšir):

The Workhouse

Work house

 Poor house

Letigaršurinn ķ Osló

Bridewell Palace

 

 


 

 

 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson

Įgęt sagnfręšileg greining, en reyndar lį Kųbenhavns Slots Ladegård ekki viš konungshöllina į Hólminum, heldur śt į Rosenųrns Allé, žar sem nś er Forum og Danmarks Radio (gamla byggingin). Įriš 1908 voru ręflarnir sendir śt į Amager į Sundholm.

Vilhjįlmur Örn Vilhjįlmsson, 7.10.2010 kl. 15:37

2 Smįmynd: Salvör  Kristjana Gissurardóttir

Takk fyrir įbendinguna. ég tók bara hugsunarlaust žaš sem oršabókin lexis.hi.is segir um letigaršinn: " Žannig var ,,ladegården`` viš Kaupmannahöfn upphaflega bśgaršur undan konungshöllinni." Ķ Osló var letigaršur žeirrar borgar ķ tengslum viš biskupsetriš bispegaarden.

Salvör Kristjana Gissurardóttir, 7.10.2010 kl. 20:04

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband