"Það var ekkert sældarbrauð að stunda vistir í Reykjavík á þessum árum. Víða var hreinlega farið illa með vinnukonurnar. Þær fengu lágt kaup og slæma aðhlynningu. Þeim var þrælað út. Þær voru jafnvel seldar í ánauð. Þess voru dæmi, að þær voru látnar stunda fiskvinnu. Húsbóndinn tók af þeim kaupið, en greiddi þeim aftur vinnukonukaup, sem var mun lægra. Þetta munu hafa verið leifar af gamla vinnuhjúahaldinu til sveita.

Ég var óheppin með vistina. Ég fékk aldrei frí. Ég mátti ekki heimsækja unnusta minn og hann ekki mig. Ef hann þurfti að hafa tal af mér, varð hann að standa í forstofunni á meðan. Þar ræddum við saman, en ekki lengi, alls ekki lengi. Ég byrjaði að vinna klukkan átta á morganna og hætti ekki fyrr en um miðnættið. Frúin talaði eins lítið við mig og hún gat. Yfirleitt yrti hún ekki á mig nema til að segja mér fyrir verkum í hörkulegum fyrirlitningartón. Aðeins einu sinni sagði hún, að ég mætti eiga frí. Það var klukkan ellefu að kvöldi annars páskadags!

Þrátt fyrir þetta leið mér ekki illa. Það var eingöngu móður húsbóndans að þakka. Hún hjálpaði mér eftir föngum og reyndi að gera mér vistina bærilega. Mér þótti vænt um þá konu. Þegar ég ákvað að hætta 1. maí um vorið, útvegaði hún mér fiskvinnu hjá Kveldúlfi, en mjög erfitt var að fá slíka vinnu á þessum árum. Frúin kvaðst vera ánægð með mig, þegar ég hafði ákveðið að hætta. Líklega hefur hún aðeins verið full örvæntingar, því að hún hafði haft sjö vinnukonur frá hausti til áramóta. Hún greiddi mér hærra kaup en hún hafði lofað og bað mig að vera áfram. En ég var búin að fá nóg.

Konur í fiskvinnslu um 1925 við Skúlagötu í Reykjavík (Wikipedia) 

Ekki tók betra við í Kveldúlfi. Ég þekkti varla þorsk frá ýsu. En ég var djörf og stórlát og vildi reyna sem flest. Verkstjórinn hafði spurt mig, hvort ég kynni að vaska fisk. Ég svaraði því játandi af ótta við, að ella fengi ég ekki vinnuna. Mér leist ekki á blikuna, þegar ég kom fyrsta morguninn. Ég hafði ekki haft vit á að búa mig þannig að ég gæti staðið við karið. Ég hafði til dæmis enga vaxdúkssvuntu, en fékk lánaða einhverja tusku framan á mig. Ég var svo heppin að lenda við hliðina á ágætri stúku, sem leiðbeindi mér. Hún hét Sigríður Guðmundsdóttir, og með okkur tókst þegar vinátta. Og þarna vann líka Rannveig Þorsteinsdóttir, sem síðar varð lögfræðingur og sat á þingi fyrir Framsóknarflokkinn. Hún var lágvaxin, en ekki fisjað saman - og alltaf kát og fjörug.

En ég hafði dálítið samviskubit út af þessu. Ég óttaðist, að við gerðum fiskinn verðminni á erlendum markaði en ætlast var til. Við stúlkurnar urðum að keppast við, því að við vöskuðum í ákvæðisvinnu. Greiddar voru 2.10 fyrir hundraðið af þorskinum en 1.10 fyrir hundraðið af smáfiski. Ég náði ekki miklum hraða í fyrstu, og kaupið mitt var því lægra en hinna stúlknanna. Það þótti mér súrt í brotið, því að ég vildi ekki vera eftirbáturr annarra. Viðunandi þótti að vaska 400 þorska á dag, og þegar fram í sótti tókst mér að fá sæmileg daglaun. Best gekk mér að vaska labra, en fyrir hann fengum við 75 aura á hundraðið. Eina vikuna vaskaði ég 3500 stykki á dag til jafnaðar og fékk því yfir 150 kr. en tímakaup var um 41 kr. á viku.

Ein stúka var langafkastamest. Hún hét Einfríður og vaskaði um 1200 fiska á dag. Af þessum sökum maut hún sérstakrar hylli húsbænda sinna. Henni leyfðist sitthvað, sem við hinar hefðum fengið bágt fyrir. Stundum komu synir Thors Jensen í heimsókn. Einn þeirra hafði þann ósið að heilsa aldrei fólkinu. Ólafur Thors kom stöku sinnum, en hann heilsaði alltaf og gaf sig á tal við fólkið - enda stórbrotinn persónuleiki og alþýðlegur í besta máta eins og allir vita. Því var hins vegar ekki að heilsa um þennan bróður hans.

Dag nokkurn kemur hann, klæddur ljósum sumarfötum og spænskir gestir í fylgd með honum. Hann gengur um og sýnir þeim frystihúsið. Það þótti víst hið fullkomnasta í þá dag, þótt aðbúnaður starfsfólks væri fyrir neðan allar hellur. Hann kemur til Einfríðar, stansar fyrir aftan hana og sýnir gestunum, hvað hún er dugleg. Hún heldur áfram vinnu sinni á fullri ferð, eins og hún hafi ekki orðið hans vör. Allt í einu slengir hún gríðarstórri löngu beint í bakið á honum, þar sem hann bograr yfir körfunni. "Hvernig í ósköpunum átti ég að vita, að maður værið þarna - fyrst ekki var heilsað?" sagði Einfríður."

Þetta er frásögn í bókinni Íslenskar konur ævisögur, Helga Marín Níelsdóttir (1903-1986) lýsir hér kjörum sínum í Reykjavík sem ung stúlka um 1920.

TÚTTUR.

Fegrunaraðgerðir eru mjög í tízku og fátt sem ekki má bæta.  Stórar túttur virðast eftirsóttari en smærri og varir sumra ungmeyja líkjast orðið sogskálum eða drullusokkum.  Læknar svara þessari eftirspurn og haldi fólk að einhver láti sér segjast er það sjaldnast svo:  Flestir vilja sitt og neiti einn er farið annað.  Útlits- og æzkudýrkun samfélagsins er gegndarlaus og ræður gildismati allt of margra.  Bezta ráðið er að sætta sig við Skaparann og fara reglulega í bað, það tryggir nógsamlega vellíðan.   Útlit er nefnilega líkt gölluðu kvoðupokunum, endist stutt og leiðir til málaferla við guð.  Vona auðvitað að allar túttustelpurnar fái bót sinna brjóstverkja og hafi vit á að hafna annarri áfyllingu.  Sömuleiðis vona ég að heilbrigðisráðherra forði ríkiskassanum frá þessari vitleysu því borgi hann brúsann má búast við holskeflu lítilla typpa.

Gutti borgar biluð brjóst

Gutti velferðarráðherra lofar að borga konum sem hafa leka bjóstastækkunarpúða kostnað við lagfæringar á þeim.

Yfirlýsingin um greiðslur vegna gallaðra fegrunar- og lýtaaðgerða vekur upp ýmsar spurningar.

Hvað með mistök vegna rass- og magalagfæringar eða tatóveringa.

 

Hvað svo með  þær sem  hafa flata eða feita rassinn, kartöflunefið, appelsínuhúð og litlu brjóstin. Fyrst velferðarráðherra telur eðlilegt að borga kostnað vegna gallaðra lýta- og fegrunaraðgerða eiga þá þær sem ákveða að þola útlit sitt ekkert að fá?

Er ekki rétt að  Ríkið taki þá ábyrgð á öllum mistökum á markaðnum og bæti neytendum allar gallaðar vörur hverju nafni sem nefnast.

Hvar er þá ábyrgð neytandans við val á vöru og þjónustu?  Hver er þá ábyrgð seljenda?

Með greiðslum eins og þeim sem velferðarráðherra lofar, þá er hann ekki að bæta konunum neitt sem þær eiga ekki rétt á samkvæmt lögum frá seljendum vegna gallaðrar vöru eða þjónustu.  Velferðarráðherra ætlar í raun að borga fyrir mistök markaðarins á gallaðri söluvöru.

Þá verður líka allt í lagi að fá sér ódýrustu þjónustuna því Ríkið borgar ef eitthvað verður að.

Þegar ríkissjóður tekur 20 krónur af hverjum hundrað sem það eyðir að láni frá framtíðinni er þá ekkir rétt að skoða hvar setja á mörkin á greiðsluþáttöku ríkisins. Eiga brjóstastækkanir að vera þar í forgangsröð?

"Umræðan snýst á öðrum þræði um hvort ríkið eigi ekki að bjóða konum uppá að láta fjarlægja slíka púða sér að kostnaðarlausu. Samt er aðgerðin ákveðin og framkvæmd af lækni á einkastofu og í flestum tilfellum greitt fyrir hana alfarið án aðkomu ríkisins."

Hér á Íslandi taka margir  ráðamenn  fagnandi  hugmyndum  um uppkaup kínversks fjárfestingafélags á gríðarlegu landsvæði á Grímsstöðum á Fjöllum  og hefur forseti Íslands, forsætisráðherra, efnahagsráðherra, utanríkisráðherra og margir aðrir talað fyrir slíkum landauppkaupum og þá borið fyrir sig röksemdir eins og velvild til Kína, væntingar um ýmis konar viðskiptasambönd við  Kína  og svo að fyrirætlanir kínverska  fjárfestingafélagsins sé að byggja þarna golfvelli og lúxushótel, hér séu atvinnutækifæri í ferðaþjónustu.  Það er ekki landnauð á Íslandi og mörgum finnst golfvellir og lúxushótel  vera eftirsóknarverð fyrirtæki á strjálbýlum svæðum Íslands.  En mörgum, þar á meðal mér  finnst þessar hugmyndir grunsamlegar og einkennilegar og virka liður í einhverju öðru, liður í langtímaáætlun  vaxandi stórveldis að koma sér fyrir á nýjum slóðum.

Það er áhugavert að bera innrás kínverskra fjárfestingafélaga á Íslandi við uppkaup lands og fasteigna við hvað er að gerast á sama tíma í Kína í fiskimannasamfélögum þar og skoða hvað er líkt og hvort fólki þar tekst betur upp á Íslandi að hrinda af sér innrásum.   Það er miðstýrð stjórnsýsla í Kína og gagnrýni á stjórnvöld er ekki liðin en það er þannig að flestar óeirðir og uppþot og andspyrna sem þar er er einmitt vegna þess að land er tekið undir golfvelli og hótel og hús. 

 Land í Kína er ekki í einkaeigu heldur umsjón þorpa eða samfélaga en þessi upptaka á landi er eins konar einkavæðing á almenningum/almenningseign en þeim sem áður nytjuðu landið og höfðu lífsafkomu sína af því eru borgaðar smánarbætur eða engar bætur.

"Illegal land seizures—often for golf courses, luxury villas and hotels—are seen by many Chinese and foreign experts as the single biggest threat to the Communist Party as it struggles to maintain legitimacy in a society that is becoming increasingly demanding and well-informed, thanks in large measure to the Internet, even as income disparities widen.

Such land disputes account for 65% of "mass incidents"—the government's euphemism for large protests—in rural areas, according to Yu Jianrong, a professor and expert on rural issues at the state-run Chinese Academy of Social Sciences. "

Það sýður oft upp einmitt út af því að fólk er rekið burtu. Í fiskiþorpinu Wukan í Suður-Kína búa álíka margir og á Akureyri . Þar er núna uppreisn. Það stóð til að taka allt land sem tilheyrir þorpinu Wukan og leggja undir fasteignaverkefni á vegum  svínabúsins Lufeng Fengtian Livestock Products og   Country Garden sem   er eitt af stærstu fasteignafyrirtækjum í Kína og er staðsett í Guangdong og skráð í   Hong Kong. Það er í eigu fjölskyldu athafnamannsins Yang Guoqiang en dóttir hans  Yang Huiyuan var 11. ríkasti maður Kína árið 2011 skv. Forbes. Var ekki Íslandsvinurinn Nubo líka á þeim lista? 

Þorpsbúar eru mjög reiðir, telja að farið hafi verið bak við sig og land þeirra selt og þar brutust út mótmæli og uppreisn. Foringi uppreisnarmanna var handtekinn og  drepinn af lögreglu (sem reyndar heldur því fram að hann hafi dáið úr hjartaáfalli en fáir trúa því). Þorpsbúar hafa reist götuvirki og hrakið lögreglu og staðaryfirvöld á brott og leita nú ásjár hjá stjórnvöldum í Peking. Lögregla  hefur einangrað Wukan, stöðvað þar alla vistaflutninga á mat og vatni og fiskimenn geta ekki róið til sjávar. Fjölmiðlafólk fær ekki að komast þarna um. Stjórnvöld hafa lokað á allar nettengingar og fréttir fráWukan. Fréttir þaðan berast aðeins um Kína í gengum míkroblogg, svipað kerfi og Twitter. Svo virðist sem margir innan Kína hafi samúð með og styðji málstað þorpsbúa.

Í borginni Lufeng sem er nálægt Wukan taka margir undir málstað þorpsbúa því þar hefur land líka verið tekið af fólki sem lifir á landbúnaði og það þvingað til að samþykkja það og borgaðar smánarbætur. Hér er ein smásaga af því:

"The Cai family, for example, lived in a two-room stone house a few miles outside Lufeng for four generations, and earned a living from farming 3.3 hecatres of land.Last year, according to family members, property developers backed by the local government forced them to sell the land in exchange for roughly 1,000 yuan ($157) for each of their roughly six family members Cai family members said they resisted at first, but relented after a string of violent threats from the developer. Across the street from their home today, two or three dozen large pink houses with tiled roofs are under construction, surrounded by lush gardens and palm trees. Statues of copper horses stand outside the new complex's gates.The Cai family and others in Lufeng said they supported Wukan residents, but didn't believe they would be able to hold out for long against the town's heavily armed security forces. They have guns," said the Cai family's matriarch, pumping her fists as she spoke. "We have nothing."

Nú standa yfir viðræður milli stjórnvalda í Guangdong og uppreisnarmanna í Wukan. Þetta er talið alvarlegast uppþot og óeirðir í Kína í ár. Þorpið er einangrar, uppreisnarmenn hafa reist götuvirki og stjórnvöld einangra þorpið. Óeirðirnar breiðast út, þær hafa blossað upp  í þorpinu Haimen út af mengun af kolakyntu iðjuveri.  Þar tóku um 20 þúsund þátt í óeirðum í gær. Guangdong er eitt mikilvægasta útflutnings- og iðnaðarsvæði Kína.

Heimildir eru þessar greinar í Wall Street Journal
og twitter http://twitter.com/#!/bspegele

• Chinese Village in Standoff With Police 14. des
• China Ready to 'Strike Hard' at Revolt 15.des 
• _Chinese Village Protesters Get the Ear of Ever-Higher Officials 21. des

Svo virðist sem núna sé víða mikil ólga og tekist sé á um þessa gerð af hina kommúníski nýfrjálshyggju  með tilheyrandi samþjöppun auðs til fárra  (Guangdong model) og  annars konar nálgun, samfélagsendurbæta t.d.   Chongqing model

http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/8954315/Inside-Wukan-the-Chinese-village-that-fought-back.html 

Núna hafa þorpsbúar í Wukan samið við yfirvöld.  Hér er frétt frá CNN 21. des:

Í  helsta þjóðmálaþætti landsins, í Silfri Egils síðasta laugardag talaði Árni Páll efnahagsráðherra af sannfæringakrafti um uppbyggingu fiskveiða Íslendinga fyrir meira en öld og nefndi það sem dæmi um hve vel erlendir fjárfestar reyndust okkur. Við hvað á Árni Páll? Hvaða Íslandssögu er hann að segja? Hverjir voru  þessir erlendu fjárfestar sem reyndust svona undravel?

Varla getur hann verið að tala um mesta arðræninga Íslandssögunnar  sem  alveg til ársins 2008 sem var hvalfangarinn á Sólbakka í Önundarfirði sem framdi arðránið árin 1889-1901. Fjármálastarfsemi var stór og mannfrek atvinnugrein á Íslandi fyrir Hrun og veittu mörgum atvinnu en árin sem hvalveiðistöðin starfaði þá var hún stærsta atvinnufyrirtæki á Íslandi, þar störfuðu 200 manns. Það voru margir í vinnu hjá Ellefsen og arðræninginn á Sólbakka framdi arðrán sitt í velvild íslenskra ráðamanna og Hannes Hafstein var vinur hvalfangaranna og lét þá skutlast með sig á milli fjarða á hvalbátunum alveg eins og forseti lýðveldisins Íslands fékk skutl í einkaþotum útrásarvíkinga sínum utanlandsferðum sem íslenskur þjóðhöfðingi  og var ásamt forsætisráðherra og fleiri ráðamönnum íslenskum iðinn fyrir Hrun að hvítþvo og blessa íslenska fjárglæfra og (hugsanlega) erlenda  glæpastarfsemi.

Ég veit ekki hvaða verkþekking fluttist til Íslands með arðráninu á Sólbakka, eflaust hafa margir orðið sérfræðingar í hvalskurði en hvaða gildi  hafði það fyrir íslenskt atvinnulíf  þegar búið var að ryksuga upp hvali á stóru svæði við Íslandsstrendur? Ég kann hvalfangaranum og erlenda fjárfestinum  Hans Ellefsen engar þakkir fyrir athafnalíf sitt og óafturkallanleg hervirki á íslenskri náttúru.

Áfram  um hvernig verkþekking berst til landsins. Með erlendum lánum frá Alþjóða gjaldeyrissjóðnum var fjármögnuð lokasmíði á hrunhúsinu Hörpu svo það starði ekki á okkur gluggalaust eins og augnstungið skrímsli í hjarta borgarinnar, heldur lýsti upp framtíð okkar.   Ríki og borg dældu fé, dældu lánsfé í að byggja hina íslensku versali og til verksins flaug mikill hópur sérfræðinga frá Kína því hérlendis var ekki til kunnátta til svona vandaverka.

Hvaða gagn höfum við af verkþekkingu hinna innfluttu kínverskra glersmiða og gleruppsetningafólks sem smíðaði forláta glugga og setti upp í  einkennishúsi íslenska efnahagshrunsins og reyndar efnahagshruni alls heimsins, Hörpunni? Vissulega eru þessir gluggar fagrir og mikið glerlistaverk og út um þá núna í vetrarskammdegi Íslands  ljóma dauft ljós sem samt lýsa ekki neitt upp í umhverfinu.  Og glersmiðirnir eru horfnir á braut og engin ummerki um þá nema járnið í umgjörð fagurra glugga, járnið rauða  sem er byrjað að ryðga og ryðtaumar sem  ég veit ekki hvort eru - hús sem er gráta eða hús sem er að blæða.   Ég held ekki að nein verkþekking hafi borist með þeim flokkum sem þar störfuðu og þó hún hefði verið einhver þá hefði hún ekki nýst okkur vel við þau viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir núna á Íslandi.

Er líklegt að fleiri skrauthýsi eins og Harpa verði byggð í bráð á Íslandi? Og þó við ættum allan heimsins auð, myndum við vilja fleiri svona hús? Þurfum við fleiri svona hús?

 En áfram með söguna um hvernig verkþekking  barst  til Íslands á þeim tíma fyrir einni öld sem Árni Páll dásamar sem tíma erlendra fjárfesta sem byggt hafi  upp fiskveiðar og fiskvinnslu á Íslandi.  Vissulega er það svo að sá sem hefur reynt eitthvað og séð eitthvað sem er leyst á betri hátt hefur möguleika á að segja hverju á að breyta og hvers vegna og hvernig. Það er það sem gerist í verkmenntun og það er það sem gerist þegar fólk sér hvernig aðrir leysa hlutina. Á þeim tímum þegar fólk hafði litla sem enga möguleika til að ferðast og litla sem enga möguleika til að fræðast nema um það sem var í nærumhverfi þeirra þá var eina skynsamlega leiðin að gera hlutina eins og eldri kynslóð hafði gert og endurbæta smán saman með hugkvæmni og þeim efnivið sem fólk hafði og út af þeirri þörf sem var í umhverfinu. Þannig þróuðust verkfæri og verkaðferðir gegnum aldirnar og pössuðu við umhverfið.  

En sum tækni og vinnulag sem okkur finnst einföld í dag barst ekki milli landa og samfélaga bara vegna þess að fólk vissi ekki af henni.  Einn maður sem ferðast milli menningarheima og samfélaga getur vel flutt með sér verkþekkingu og sú þekking kemur að mestu gagni ef hún passar inn í samfélagið. Það þarf ekki gríðarlega rikan auðjöfur með áform um golfvelli og 5 stjörnu hótel til að flytja verkþekkingu inn í samfélag.  Kannski þarf bara einn Íslending sem hefur flosnað upp hér á Íslandi og flust úr landi, Íslending sem sér að hlutirnir eru gerðir öðruvísi og vegna þess að hann þekkir sitt samfélag þá veit hann hvaða þýðingu það hefur að upplýsa og kenna löndum sínum hvað á að gera. 

Hér er saga um einn slíkan Íslending. Það er Ísak Jónsson. Hann var seinna kallaður ÍshúsaÍsak.  Hann fór til Ameríku 1888 og hann var ekkert ungur þá, hann var 45 ára. En hann var athugull og hann sá nýja verktækni í nýja heiminum, tækni við íshús, verktækni sem hann vissi að myndi breyta miklu á Íslandi. Og hann reyndi eins og hann gat að sannfæra fólkið í gamla landinu, hann skrifaði í heimahagana, hann skrifaði  Tryggva Gunnarssyni sem var forstjóri Gránufélagsins. Engin svör. Tryggvi Gunnarsson verður svo bankastjóri Íslandsbanka. Ísak Jónsson skrifar honum aftur. Engin svör.  

Ísak Jónsson skrifar þá konu  sem hann þekkti í Reykjavík ljósmóður sem hét Þorbjörg Sveinsdóttir og biður hana að tala við Tryggva og spyrja hann hvort hann hafi ekki fengið bréfin. Loksins þá druslast Tryggvi Gunnarsson í málið, biður um að fá tvo menn frá Ameríku til Íslands að byggja íshús. Ísak fer með öðrum manni aftur til Íslands og Tryggvi kemur af Fjöllum, segist ekki hafa átt von á þeim  en er byrjaður að bardúsa eitthvað í  málinu, búinn að ráða fólk í svona smíði og segist ekki geta ráðið nema annan þeirra og þá Ísak vegna þess að þetta sé hans hugmynd. Það er afar einkennilega böksuleg aðkoma Tryggva Gunnarssonar að þessu máli. Spurning hvort aðkoma hans að bankamálum var eins háttað. En í Reykjavík er sérstök gata skírð eftir honum, Tryggvagata og minning hans lifir sem frumkvöðuls í bankaheiminum. 

Ég veit ekki ástæðuna fyrir því að þögn ríkir  í sögubókum og sögugreiningu ráðamanna um víðförult og úrræðagott alþýðufólk sem skapar mikil verðmæti með því að miðla verkmenningu og innleiða nýja tækni  eins og  Ísak Jónsson gerði  á sinni tíð.  Þekkir jafnaðarforinginn og ráðherrann Árni Páll ekki til verka Ísaks Jónssonar? Heldur Árni Páll að  erlendir athafnamenn sem fluttust  til Íslands eins og Otto Wathne hafi komið hingað með alla þá verkmenningu sem byggði upp Seyðisfjörð og galdrað hingað síld í torfur.

Veit Árni Páll ekki af því að Alþingi synjaði Ísaki Jónssyni í tvígang um styrk til að ferðast Ísland og kenna fólki að byggja íshús? Eftir þá synjun fór hann til starfa hjá erfingjum Ottos Wathne og byggði fyrir þá stórt íshús á Akureyri.  Frumkvöðlinum Ísaki Jónssyni er enginn sómi sýndur á Íslandi á sinni tíð og framlag hans er eignað öðrum í atvinnusögu sem skrifuð er um og fyrir þá sem höfðu völd og eignir.  

Það eru þúsundir af frumkvöðlum eins og honum á Íslandi í dag og hluti þeirra hefur flúið Ísland en þekkir samfélagið hérna og þarfir þess og er líka að sjá umheiminn og öðruvísi tækni, öðruvísi verkþekkingu. Ef það fólk flytur aftur til Íslands og inn í samfélagið og athafnalíf  hérna  sína reynslu og sína sýn þá mun það gagnast íslensku samfélagi betur en fimm stjörnuhótel á fjöllum. Í þeim samfélögum þar sem margir nýbúar eru þá flytja þeir með sér menningu og verktækni frá heimahögum og auðga það samfélag sem þeir eru í.  Það er líklegt að innan skamms þá sjáum við að nýir Íslendingar sem hingað hafa komið úr annarri menningu breyta og bæta við þá menningu og verkþekkingu sem hér er fyrir.  Þau hafa þegar gert það en það eru sömu öfl í samfélaginu sem  þegja um og myrkva þeirra framlag eins og þau öfl sem þegja um og myrkva framlag  Ísaks Jónssonar í íslenskri verkþekkingu og gylla fyrir okkur aðstæður sem eru líklegar til að gera þá Íslendinga sem hér búa núna að valdalausum þrælum í eigin landi. Það er sorglegra en tárum taki að jafnaðarmenn  og foringar þeirra eins og núverandi efnahagsráðherra skuli vera talsmenn þeirra  sem kaupa upp völd yfir landi og lífsafkomu manna með pappírsræksnum sem kallast peningar sem hafa ekkert gildi í sjálfu sér nema af því við höldum að þau hafi gildi.  

Við skulum meta framlag manna eins og Ísaks Jónssonar og við skulum líka byggja upp samfélag sem hlúir að verkmenningu sem berst að neðan til og áfram til þeirra sem nú eru langt niðri, beygðir eða liggjandi eftir holskeflu fjármálahruns og hjálpar þeim við að standa á fætur . Við skulum ekki sækjast eftir menningu og samfélagi sem gerir marga að þrælum en fáa og fjarlæga menn ríkari og valdameiri.

 Hér er sagan í heild af Ísaki Jónssyni, honum sem kallaður var ÍshúsaÍsak:

Ísak Jónsson sem var fæddur og uppalinn Austurlandi, en flutti til Ameríku sumarið 1888. Var hann fæddur á Rima í Mjóafirði eystra árið l842. Hann byrjaði sjóróðra 17 ára og starfaði að þeim meira og minna á hverju ári, þangað til hann fór til Ameríku en þá var hann 45 ára. Hann þekkti því vel hvernig beituskorturinn hamlaði gengi fiskveiðanna og þau vandræði, sem það skapaði oft, að geta ekki geymt síld í nokkra daga, ef þess Þurfti með, og standa uppi beitulaus, ef síld fékkst ekki daglega. í bæklingi, sem ísak gaf út á Akureyri 1901 g nefnir Íshús og beitugeymsla, fullyrðir hann að fra Því a vorin að vertíð hófst og þar til á haustin, að hætta varð vegna beituleysis hefi helmingur tímans oft farið til einskis vegna beituskorts. ísak telur, að beituskorturinn hafi verið orsök þess að hann flutti til Ameríku og sömu sögu hafi margir Austfirðingar, er vestur flutt haft að segja.

Þegar Ísak kom til Nýja-íslands, var hagur gamla landsins honum því ofarlega í huga og hvað því mætti helzt að gagni verða af því, er hann sá og kynntist þar vestra. Af þeim tækninýjungum, sem hann kynntist vestra, hefir það greinilega vakið mesta athygli hans, hvernig ísinn var þar notaður til matvælageymslu. Um það segir hann í áður nefndum bæklingi sínum: ,,Þegar ég sá fyrsta íshúsið í West Selkirk og gaddfrosinn hvítfisk, er við þá keyptum út af því í sterkasta júlíhitanum í Canada, þá datt mér strax í hug: Þarna er ráðið til að geyma beituna heima á íslandi.

 

En ísak lét ekki þar við sitja. Hann skrifaði frændum sínum og vinum á Austfjörðum um málið, en fékk engin viðbrögð. Þegar hann var orðinn úrkula vonar um, að Austfirðingar vildu sinna hugmyndum sínum, skrifaði hann Tryggva Gunnarssyni, sem þá var kaupstjóri Gránufélagsins. En ekki fékk hann heldur svar úr þeirri átt og leið nú og beið. Þegar Tryggvi var orðinn bankastjóri Landsbankans, sendi Ísak honum langa og ítarlega skýrslu um málið, en allt fór á sömu leið og áður. Greip hann þá til þess ráðs að skrifa Þorbjörgu Sveinsdóttur, ljósmóður í Reykjavík, en bróðir hennar, Jón Sveinsson frá Elliðavatni, hafði verið félagi ísaks í útgerð fyrir austan og fluttist með honum vestur um haf árið 1888. Bað ísak Þorbjörgu að tala við Tryggva, grennslast eftir því, hvort hann hefði fengið bréf hans og skýra fyrir honum málavöxtu. Hvað Þorbjörgu og Tryggva hefir farið á milli er ókunnugt, en nokkru síðar bað hann Sigurðs skáld Jóhannesson, er var á leið vestur um haf, að útvega sér tvo menn að vestan, til þess að koma upp íshúsi í Reykjavík. Var það bundið fastmælum, að ísak tækist ferð á hendur til íslands og jafnframt réði hann Jóhannes Guðmundsson Nordal. Komu þeir til Seyðisfjarðar í september 1894 og héldu svo þaðan til Reykjavíkur.

Þegar þangað kom, gengu þeir þegar á fund Tryggva, sem tók þeim vel, en sagðist þó alls ekki hafa búizt við, að nokkur kæmi. Greindi hann þeim frá, að búið væri að kaupa efni i húsið og semja um smíði þess við menn í Reykjavík. Hann taldi sér því ekki fært að ráða nema annan þeirra og taldi eðlilegt, að ísak gengi fyrir, þar sem hann hefði fyrstur manna haft orð á þessu. Það varð þó úr, að Jóhannes varð kyrr í Reykjavík, en ísak fór austur til frænda sinna og vina á Austfjörðum, til að vinna að íshúsbyggingum þar.

Meðan þeir ísak og Jóhannes voru á leið til landsins, var haldinn fundur í verzlunarmannafélaginu í Reykjavík, og flutti Tryggvi Gunnarsson þar erindi um nauðsyn þess að koma upp klakageymsluhúsi í höfuðstaðnum, sem væri svo stórt og fullkomið, að það gæti séð gufuskipum, er flytja vildu ísvarinn fisk milli landa, fyrir is og jafnframt geymt kjöt og beitu.

ísfélagið við Faxaflóa var stofnað 5. nóv. 1894, og var Tryggvi Gunnarsson kosinn fyrsti formaður þess. Þegar stofnfundurinn var haldinn, var íshúsið næstum því fullbúið, en það tók til starfa fyrri hluta árs 1895, og var fyrsta síldin úr húsinu afgreidd um mánaðamótin maí og júní.

Það kom fljótt í ljós, að íshúsið hafði mikla þýðingu fyrir útveginn í höfuðstaðnum, auk þess sem það geymdi og seldi margvísleg matvæli. Stjórnaði Jóhannes Nordal því lengst af í þau 40 ár, sem það var í eigu ísfélagsins. Það komst síðar í eigu starfsmanna þess, en var jafnað við jörðu árið 1945.

Eins og áður er sagt, hélt ísak Jónsson austur í átthagana eftir stutta dvöl í Reykjavík. Fór hann vestur og norður um land og kynnti hugmyndir sínar á Sauðárkróki og Akureyri, "en enginn vildi neitt um það heyra.Þegar hann kom austur var honum vel tekið, og höfðu margir áhuga á hugmyndum hans. Héldu nokkrir útvegsbændur á Seyðisfirði fund með sér að Dvergasteini, og var þar ákveðið að koma upp íshúsi á Brimnesi. Þegar eftir fundinn var byrjað að gera tjörn á Brimnesi með ístöku fyrir augum.

Meðan Ísak var í suðurferðinni létu föðurbræður hans, Konráð kaupmaður og Vilhjálmur hreppstjóri Hjálmarssynir á Brekku í Mjóafirði gera tóft þar sem þeir hugðu að veita vatni og taka síðan ís.

Snemma næsta vor byrjuðu þeir að reisa íshús, og var því lokið 16. maí. Var það fyrsta íshúsið, er tók til starfa austanlands. Nokkru síðar var fulllokið við húsið á Brimnesi. Um miðjan júlí kom svo síld inn á Reyðarfjörð, og var hún flutt til frystingar í íshúsunum á Mjóafirði og Seyðisfirði.

íshúsmálin og Austri. Fyrsti maðurinn, sem ísak Jónsson hafði tal þegar hann kom til Seyðisfjarðar, var Skapti Jósepsson, ritstjóri Austra. Hann gerðist strax ötull talsmaður íshúsmálsins og kynnti það í blaði sínu.

í Austra 19. nóvember 1894 er skemmtileg og fróðleg lýsing á því, hvernig þessi íshús voru byggð og hvernig kuldinn var framleiddur. Lýsing Austa er þannig:

Lesendum Austra mun þykja gaman og fróðleikur leikur í að fá, þótt ekki sé nema litla hugmynd um, hvernig ís er notaður á sumrum eða í hitu til þess að geyma fisk og kjöt óskemmt. Skal því farið hér um það fáum orðum, mest eftir frásögn Ísaks sjálfs.

í Vesturheimi eru byggð til þess 2 hús, íshús og frosthús, hvort hjá öðru. í íshúsið er ísnum safnað og hann þar geymdur. ER til þessa hafður vatnaís, og er hann sagaður af ám eða vötnum í hæfilega stórum stykkjum, ferhyrndum og honum að því búnu hlaðið upp í húsinu sem rúmlegast. Til þess að varna því að ísinn bráðni að miklum mun i sumarhitunum þarf að vera utan með honum í húsinu og ofan á honum hey, hálmur eða eitthvað þesskonar. íshúsið er óvandað og kostar ekki mikið.

Aðakostnaðurinn við slíkt fyrirtæki sem þetta er frosthúsið. Vesturheimsmenn byggja það á sléttu, sem hvert annað timburhús; er höfð tvöföld grind i veggjunum og veggurinn um 10—12 þumlungar á þykkt. Gólf og lopt. e fyllt með sagi. Er tilgangurinn með þessu sá, að húsið verði þétt eða súglaust, og heita loptið úti fyrir geti verkað sem minnst á loptið inni í húsinu, þar sem geyma á fiskinn eða kjötið. Frosthúsið er eptir stærðinni þiljað sundur í fleiri eða færri klefa, og verður það, er skilur klefana, að vera tvöfalt, með sagi milli þiljanna. Innan á veggjunum í hverjum klefa eru negldir járnþykkukassar, litlu þykkri að ofan en neðan, eða 4 þumlungar, opnir að ofan og ná upp úr loptinu. Neðan á kössunum eru smáop og rennur undir, er ganga út úr kössunum, taka þær við vatninu sem rennur úr kössunum, en hátt er vatnið haft í rennunum, því af því leggur og kulda. Engir gluggar eru á húsinu; er haft ljós, er um er gengið, og frá dyrunum þarf að ganga mjög vandlega, hurð að falla sem bezt í stafi og vera tvöföld.

Allir sem þekkja nokkuð til efnafræði, vita, að þegar salti er blandað til þriðjunga saman við snjó eða mulinn ís, og þetta hvorttveggja rennur saman, framleiðist 18 stiga kuldi, miðað 1 Selsíus hitamæli. Þetta náttúrulögmál er nú notað hér.

Vilji menn leiða fram frost í frosthúsinu, er tekinn ís úr húsinu, hann mulinn, og kassarnir fylltir með honum eptir að nokkru af salti hefir blandað saman við, og er saltmagnið látið fara eptir því, hve mikið frost á að leiða fram, því minna salt Því minna frost. það sem á að láta frjósa og geyma óskemmt, er nú látið inn í klefann og er því jafnaðarlega hlaðið saman á gólfinu eða látið á hyllur. Eptir því sem lækkar í kössunum, er bætt við is- og saltblending í þá ofan uppi á loptinu yfir klefanum, en það sem þiðnað hefir, rennur burtur eptir rennunum.

Reglulegar gullkistur fyrir útvegsbændur og fiskimenn

Bygging þessara húsa ræður aldahvörfum í sögunni um vinnslu sjávarafurða. Um haustið 1895 skrifaði Axel V Tulinius, sýslumaður á Eskifirði skýrslu sem birtist í ísafold um íshússtarfsemina eystra og fer þar svofelldum orðum um íshúsbyggingarnar: "Það eru ekki færri en 8 íshús og frystihús, ýmist upp komin eða í smíðum á Austfjörðum frá því í fyrrahaust, — allt fyrir forgöngu og eptir fyrirsögn Isaks Jónssonar, er þangað kom í fyrra frá Ameríku.(Winnipeg).

Fyrsta húsið var byggt í fyrra vestur á Mjóafirði, og annað í vor á Brimnesi við Seyðisfjörð; þá hið þriðja og fjórða í haust sömuleiðis við Seyðisfjörð; há Wathne á Búðareyri og hitt á Þórarinsstaðaeyrum ennfremur eitt (hið 5.) á Vopnafirði, eitt (hið 6.) á Norðfirði og eitt (hið 7.) á Fá- skrúðsfirði; loks stendur til að hann byggi hið 8. á Eskifirði. Þetta óvanalega fjör í nýjum framfarafyrirtækjum hjer á landi er því að þakka, að þau 2 íshúsin, sem komin voru i gagn fyrir sumar- vertíðina eystra, hafa reynst reglulegar gullkistur fyrir útvegsbændur þar og fiskimenn."

ísak Jónsson byggði ishús og leiðbeindi með byggingu á íshúsum víða á Austur- og Norðurlandi næstu ár og gekk stundum undir nafninu íshúsaísak. Hann var fulltrúi nýs tíma og brautryðjandi merkilegra framfara og flutti líf og áræði inn i daufan og þröngan tíma. Enginn vafi er á þvi, að áhugi hans og dugnaður hratt af stað þeim framförum og framkvæmdum, sem urðu á þessu sviði næstu árin. Verður hans því lengi minnzt sem eins af brautryðjendum atvinnuuppbyggingarinnar hér á landi um síðustu aldamót. Ekki höfðu þó allir skilning á starfi ísaks Jónssonar. Hann sótti um 500 króna styrk í tvö ár til Alþingis árið 1897, til að ferðast um og leiðbeina mönnum við íshúsbygg-ingar og frystingu, en fékk neitun. Réðist hann þá til starfa hjá erfingjum Ottos Wathne og byggði fyrir þá stórt íshús á Akureyri og stýrði því í 6 ár. Árið 1905 fór hann að búa á Þönglabakka í Þorgeirsfirði. Þar drukknaði hann rúmlega ári síðar, 4. júlí 1906.

Þrátt fyrir erfitt árferði og þröngan efnahag á þessum árum, var ráðist í íshúsbyggingar víðsvegar um landið. Við Faxaflóa voru byggð nokkur hús næstu ár og eins hér á Vestfjörðum. Árið 1903 voru alls 40 íshús á landinu, aðallega ætluð til þess að frysta og geyma síld til beitu. Fjölgaði þeim ört á næstu árum og urðu jafnframt stærri og fullkomnari og hleyptu nýju blóði í sjávarútveg landsmanna.

 

Sagan um Ísak Jónsson  er tekin beint upp úr  grein
Höfundur Jón Pál Halldórsson,

Titill: Beitugeymsla og upphaf íshúsa á Íslandi, 

http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4882761

Myndir af íshúsum:

http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Icehouses 

Ráðstefnan eða sá hluti hennar sem ég sat (eftir hádegi) kom á óvart. Ekki glærusýningar með stöplaritum úr hagtölum, Ekki  heldur ávarp Steingríms Sigfússonar fjármálaráðherra,  þar kom ekkert á óvart nema hvað hann færði IMF miklar þakkir fyrir veitta aðstoð og hvað hann eyddi miklu púðri í að segja hvað honum þætti sárt að  allir kröfuhafar og innistæðueigendur hefðu ekki fengið bætt upp í topp og hvað Ísland ætti ekki að vera fordæmi því þetta mál væri allt svo leiðinlegt, menn sem ríki ættu að borga skuldir sínar. Orðræða Steingríms var eins og hann hefur talað síðan hann komst til valda nema hann er kokhraustari núna, í staðinn fyrir "við-í-miðju-björgunarstarfinu" er kominn tónninn "við-erum-búin-að-ná-tökum-á-vandanum".

En það kom á óvart hvernig sumir töluðu og orðræða þeirra endurómaði varnaðarorð yfir kerfi sem ekki er í lagi, kerfi sem getur sprungið þá og þegar með miklum hvelli. Og þá var ekki verið að tala um neitt íslenskt hrun. Þannig var Simon Johnson afar áhugaverður, hann áttar sig vel á stöðu Íslands og hefur fylgst vel með hvað hér er að gerast og hann áttar sig líka vel á stöðu  hagkerfa heimsins í dag. Það sem hann sagði var grafalvarlegt en hann sagði það með hárfínum húmor þannig að þau aðvörunarorð sem hann hrópaði út í salinn voru eins og glettni.

Hann sagði m.a. "Only the Paranoid will survive" í þeirri merkingu að það sé mikilvægt að gera ráð fyrir þeim möguleika að allt fari á versta veg (worst case scenario) og hann fór með salinn inn  í heim samtíðarmanna í    heimskreppunni miklu og  hvernig fólk hefði þá haldið að kreppan væri búin áður en hún skall á ennþá alvarlegri og hvernig það hefði verið vanmetið á þeim tíma hvernig hagsveiflurnar berast út um kerfið. Bæði  Simon Johnson og Paul Krugman lýstu áhyggjum á hvað gæti gerst ef brotlending yrði í evrulandi og hvaða áhrif sú brotlending gæti haft á USA og þar með heimshagkerfið.

Það var ekkert minnst á Kína á þessari ráðstefnu, nema það kom fram að allt benti til að IMF myndi flytja höfuðstöðvar sínar til Kína fyrr en seinna því sjóðurinn þarf skv. skipulagsskrá að vera staðsettur þar sem hagkerfið er stærst. Þó það hafi ekkert verið rætt þá velti ég fyrir mér hvaða áhrif það hefur fyrir kínverskt hagkerfi ef USA brotlendir. Gríðarlegir fjármunir frá Kína eru bundnir í USA og raunar fjármagna USA stjórnvöld sig núna á kínversku fé. 

Það var hollt að fá greiningu utanaðkomandi á Íslandi og m.a. kom fram hve lítið útflutningur frá Íslandi breytist þó aðstæður hafi verið útflutningi afar hagstæðar. Það sé vegna þess að  2/3 hlutar útflutning séu ál og fiskur og þar ráðist útflutt magn ekki af efnahagsaðstæðum hérna.  Þessi framleiðsla er þannig að það er ekki hægt að gera eins og sumum öðrum greinum, framleiða meira  og meira ef það er hagstætt verð (leyfilegur veiddur fiskur er fast magn og kvótinn ræðst ekki af því hvað fæst mikið í evrum eða dollurum fyrir fiskkílóið). 

Það var líka athyglisvert að sjá og finna hvað hagfræðingar lesa mismunandi í stöðuna og eru ekki allir á sama máli um aðferðir. Sumir  þeirra eru mjög arrogant og nefni ég þar t.d. Jón Daníelsson sem lítur á sjálfan sig og þær kenningar sem hann boðar eins og  web 2.0  módel í hagfræði (hann notaði sjálfur slíka samlíkingu), nýir og ferskir straumar í takt við tímann. En þegar ég hlusta á Jón Daníelsson þá hlusta ég á róbotahagfræðing úr smiðju þeirrar hagfræði sem aflandseyjan City of London er byggð á, hagfræði sem smellpassar við þannig samfélagsgerð, passar eins vel eins  ráðstjórnarríkjahagfræði passaði við járnbræðslur Sovétsins áður en það kerfi féll saman  í kringum 1989.  Ég gat ekki merkt annað en Krugman væri verulega á öndverðum meiði og ég held að Krugman átti sig miklu betur en Jón Danielsson í þeim brotalömum sem eru í því kerfi sem núna getur hrunið þá og þegar og átti sig líka á því að bak við tölur er fólk og samfélag fólks.

Það stakk mig verulega hve mikill samanburður var á þessari ráðstefnu í máli margra á Írlandi og Íslandi og látið í veðri vaka að Írland hefði gert mistök en Ísland gert það rétta, að láta bankana falla og sjáið bara hvernig fór fyrir Írlandi. Það er ekki svo, það var ekki mögulegt fyrir Ísland að gera annað í stöðunni og sú ástæða sem Bretar og Þjóðverjar hafa fyrir að vilja hneppa íslensku þjóðina í skuldafangelsi vegna netbanka er sú sama og  núna er alls staðar í fjármálakerfum heimsins. Eignir þínar eru sýndarpeningar á reikningum en það má fyrir alla muni ekki fréttast að það sé ekkert á bak við þessar tölur, það má ekki niðurskrifa tapaðar skuldir vegna þess að þá lítur bókhaldið ekki nógu vel út, þá er ekki hægt að blekkja lengur.

En margar skuldir í heiminum í dag eru sýndarskuldir, skuldir sem enginn borgunarmaður finnst að nema að með klókindum og bellibrögðum sé hægt að  koma einhverjum í þannig aðstöðu að honum sé þröngvað til að borga þessa skuld og allra best virkar blekkingin ef hann virkilega trúir sjálfur að hann eigi að borga. Það er því miður alltaf auðveldast að blekkja og hlekkja þá sem eru valdalausastir í orðræðu og þjóðfélagi og þá sem þegar eru í hlekkjum.  Þess vegna taka öflug stjórnvöld (og valdalaus stjórnvöld eins og hin íslensku) þátt í blekkingarleiknum og koma skuldafjötrum á almenning. 

 Vandamál Íra val ljóst alveg frá þeim tímum sem bankarnir féllu á Íslandi.  Í umrótinu þeirra daga sogaðist fé frá útjöðrum evrulands yfir í staði eins og þýskaland eða alls staðar sem peningamenn töldu að þeir væru í vari og mikið frásog var Írlandi og við lá hruni. Stjórnvöld þar brugðu á það ráð að tryggja allar innistæður í bönkum að fullu og höfðu á þeim tíma það traust að það tókst að hemja útflæðið og raunar streymdi fé sem rekið var á flótta annars staðar þá um skeið til Írlands. Það var alveg ljóst öllum sem á horfðu og um það var rætt á efnahagsvefsíðum að fyrr eða síðar kæmi að írskum skuldadögum.

Írar höfðu með þessari aðgerð keypt sér frið um stundarsakir og höfðu til þess traust. Smæð Íslands og stærð íslenskra banka var hins vegar þannig að það var engan hægt að blekkja og hugsanlega munum við sjá það í afturbliki sögunnar þegar lengra líður frá að íslenska hrunið varð á þessum tíma einfaldlega vegna smæðar landsins sem og þess hvernig það var staðsett á jaðrinum. Það var áhugavert og nýtt fyrir mig að einhver erlendu fyrirlesaranna (man ekki hver, minnir Johnson) taldi áhrif af gengismunaviðskipta (carry trade) sem sérstaklega tengdust Íslandi ofmetin, það hefði gerst allst staðar að peningar leituðu úr hinum gömlu miðju Evrópu (Þýskaland) þar sem vextir voru ofurlágir yfir í jaðrana og hann varaði við væntingum ríkja varðandi evruland, þjóðríkin héldu að með því að komast þangað inn þá fengju þau lága vexti en þannig yrði það ekki, þau yrðu þýskaland.

Fyrir utan varnaðarorð Simon Johnson og glögga sýn hans á hagsveiflu nútímans, myntir og  viðskipti landa á milli  þá fannst mér Gylfi Zoega bera af og lýsa vel þeirri tilfinningu sem ég hef gagnvart því sem gerðist og er að gerast  á Íslandi. Paul Krugman mæltist vel eins og ég átti reyndar von á en ég les oft  pistla hans á Nytimes.com  

Þegar íslensk stjórnvöld (já hinn sami Steingrímur og có) reyndu að tjónka við okkur og fá okkur til að kokgleypa Icesave þá var gjarnan notuð orðræða um að við værum á brún hengiflugsins.  Núna tala íslensk stjórnvöld (já hinn sami Steingrímur og có) um að núna séum við á uppleið og búin að ráða við vandann. En þannig var ekki tónninn í lok ráðstefnunnar í Hörpu. Það er alveg ljóst að það er alvarlegt ástand í efnahagsmálum í okkar heimshluta og það getur vel farið kollsteypur og dómínóáhrif þeirra geta orðið ófyrirsjáanlegar og svo stórar að okkur órar ekki fyrir því.  

Þetta var tilfinningin sem ég fékk eftir þessa ráðstefnu. Það getur verið að  þessi samkoma í Hörpu sé  punktur á tímalínu þess ástands sem varir núna,  punktur milli þess ástands sem setti á stað hrun á Íslandi og leysti upp það samfélag sem hér var þá og  þess ástands sem mun vara lengi og setja á stað öldur víða um lönd, öldur  sem höfum ekki aðstæður og tæki til að meta núna hvar muni fjara út. En ef það gerist þá fylgir þeim stóröldum "social disruption",  breytingar á samfélagi sem ekki eru hagfræðilegar og það getur verið byltingar og stríð og breyttar þjóðfélagsgerðir og allt þar á milli. Þó að IMF hafi óumdeilanlega farið mjúkari höndum um Ísland er það hefur gert í öðrum löndum þá er það að endurreisa sams konar hagkerfi og féll saman, hagkerfi sem virkar illa í þeirri samfélags- og framleiðslugerð sem við stefnum inn í.

Ef til vill erum við vitni. Vitni að því sem Slavoj Žižek kallar fjörbrot kerfis sem er að eyða sér sjálfu  og við getum í bjartsýni okkar vonað að við taki öðruvísi kerfi, kerfi almenninganna (commons). En það getur líka farið á verri veg.

Slavoj talaði um nýlega á Wall Street mótmælunum með manngerðum endurómi (human microphone) og þá sagði hann :

They tell you we are dreamers. The true dreamers are those who think things can go on indefinitely the way they are. We are not dreamers. We are awakening from a dream which is tuning into a nightmare. We are not destroying anything. We are only witnessing how the system is destroying itself. 

Hér er grein með torgávarp Slavoj á Wall Street

Orð hagfræðinga þegar þeir tala til almennings og tala mál sem fólk skilur geta verið áhrifarík. Þannig er slagorð þeirrar hreyfingar sem mestar vonir eru bundnar við í dag, hreyfingar sem hófst á Wall Street en sækir einnig rætur í evrópsk mótmæli og mótmæli í mið-austurlöndum og breiðist um heiminn sótt í orðræðu hagfræðingsins Stiglitz, sótt í grein sem hann skrifaði í Vanity fair um 1% fólkið.

Upp risu 99%. 

Við vitum að erlendir fjárfestar eins og Endre Røsjø  og Joe Lewis  http://en.wikipedia.org/wiki/Joe_Lewis_(British_businessman)    hafa tengst MP banka og það er fróðlegt að fara yfir feril þeirra og velta fyrir sér hvort slíkir menn  og fjárfestingar þeirra eru það sem við viljum á Íslandi. Viljum við keppast  við að búa í haginn fyrir slíka fjárfesta, fjárfesta sem hafa sópað til sín fé með gjaldeyrisbraski eins og Joe Lewis eða fjárfesta sem hafa verið í vafasömu samkrulli til að komast yfir orkulindir í fjarlægum löndum eins o og Endre Rosjo. 

Kannski er besta leiðin til að komast yfir eignir á Íslandi í dag að vera tengdur í banka og ekki skaðar að hafa ýmis samband til að fá sérfyrirgreiðslu í bönkum. Bestu sérfyrirgreiðsluna fá þeir sem eiga bankana, þannig var það á björgólfatímanum og þannig virðist það vera núna. Það er margt sem bendir til að Skúli Mogesen hafi fengið sérstaka fyrirgreiðslu í  björgólfsbankanaum  fyrir hrun, afar sérstaka.

Ég vil hér benda á pistil Sigrúnar Davíðsdóttur  um sérbankaþjónustunaÞ

MP og endursýningin http://www.ruv.is/pistlar/sigrun-davidsdottir/mp-og-endursyningin

Ég lími hann hér inn:

MP og endursýningin

20.04.2011

Skúli Mogensen fer fyrir hópi fjárfesta sem eru að endurfjármagna og ná undirtökunum í MP banka. Spegillinn kannar viðskipti Skúla við Landsbankann 2003. Oz virtist framsækið fyrirtæki en draumarnir rættust ekki. Í kjölfarið lá svo skuldaslóð. Margir trúðu á að fyrirtækið ætti mikla möguleika, keyptu hlutabréf í Oz á gráa markaðnum og fóru illa út úr því. Landsbankinn hafði lánað Skúla Mogensen einn milljarð. Af því voru rúmlega 400 milljónir afskrifaðar, samkvæmt gögnum sem Spegillinn hefur undir höndum.

                                         ***

Margt af því sem gerðist í íslensku viðskiptalífi á 10. áratugnum varð eins og aðalæfing fyrir uppsveifluna og hrunið áratuginn á eftir. Það var mikið kapp og ekki alltaf mikil forsjá. Gullæði greip um sig, það var Oz og Íslensk erfðagreining. Það fóru margir flatt á viðskiptum með bréf þeirra á gráa markaðnum sem er, eins og nafnið bendir til, ógagnsær og ætti aðeins að vera fyrir fagfjárfesta. En ekki á Íslandi.

Oz var tæknifyrirtæki og eins og oft er með slík fyrirtæki reyndu menn fyrir sér með hitt og þetta, allt mjög snjallt en viðskiptamódelið gekk ekki upp. Samningur við Ericsson lofaði góðu en kom of seint, dotkom bólan sprakk.

Það sem einkennir oft frumkvöðla í tæknigeiranum er gríðarleg einbeiting á viðfangsefnið. Öðruvísi hefst þetta ekki. Þetta er þrotlaus vinna, menn uppskera iðulega lítið lengi framan af, endalaus barningur og öldungis óvíst hvort þetta verði nokkurn tíma barn í brók. Þetta er hin klassíska frumkvöðlasaga. Og oft sagt að besta leiðarljósið sé vonin um að skapa gott fyrirtæki, ekki gróðavonin.

Tilfinningin með Oz er að þar hafi gróðinn átt að vera heldur skjótfengnari. Og athyglin verið á öðru braski, ekki bara verið að byggja upp öflugt fyrirtæki. Lánasaga Skúla Mogensens hjá Landsbankanum bendir í þessa átt.

Spegillinn hefur undir höndum afskriftayfirliti Landsbankans frá 30. júní 2003. Þar segir að Skúli hafi gengið í Sérbankaþjónustu Landsbankans árið 2000 ,og tók veruleg lán í bankanum á því ári og setti að veði hlutabréf sín í Oz og önnur hlutabréf sem hann fjárfesti í. Skuldir Skúla urðu hæstar rúmar 1.000 milljónir króna árið 2001.’ Hækkuðu meðal annars það ár vegna gengislækkunar krónunnar.

En hvernig var þessi Sérbankaþjónustu Landsbankans?* Þetta var einkabankaþjónusta, átti að vera fyrir gulltryggða eignamenn og svo mikið einkamál að lán til þeirra voru ekki afgreidd í lánanefnd bankans. Það átti enginn að vita um lánin nema sá sem fór með málin í Sérbankaþjónustunni og auðvitað átti að velja viðskiptavinina vel. Það mistókst þó í tilfelli Skúla.

Skúli skuldaði persónulega rúman milljarð. Að veði voru að mestu óskráð hlutabréf. Í árslok 2001 yfirtók bankinn um helminginn af hlutabréfunum sem hann  hafði að veði en þau voru að hrapa niður í nánast ekkert. Hlutabréf Skúla í Oz voru metin á 2-3 milljarða en fóru niður í lítið. Þá stóð enn eftir 500 milljón króna skuld. Þegar kom fram á 2003 afskrifaði bankinn þetta allt. Setti 421 milljón króna til að mæta fyrirsjáanlegu útlánatapi í þessu máli og lagði til að afskrifaðar yrðu endanlega 400 milljónir króna.

Þetta er sagan úr afskriftaryfirlitinu. Árið 2004 afskrifaði Landsbankinn svo 45 milljónir á Oz Communications. Það lán var tryggingalausir tékkar.

En hvernig var þá staðan hjá Oz árið 2000 og 2001 þegar Skúli er að taka lán upp á milljarð til hlutabréfakaupa? Hún var reyndar ekki burðug. Heildartap Oz á fyrsta ársfjórðungi 2000 nam tæpum 100 milljónum sem var ríflegt tap miðað við að tapið allt árið 1999 var tæpar 70 milljónir króna. Veltan allt árið 1999 var um 70 milljónir, var 130 milljónir á þessum fyrsta ársfjórðungi 2000. Þetta eru ekki tölur sem virðast réttlæta lán út á bréf á gráa markaðnum upp á milljarð. Og það er varla rífandi jákvætt fyrir fyrirtæki að forstjórinn sé með hugann við eigið brask.

Sagan sem þarna er sögð er af umsvifamanni sem ætlar ekki að bíða eftir að fyrirtækið sem hann er að byggja upp skili arði heldur tekur lán til hlutabréfakaupa. Og þetta er líka kunnugleg saga um banka sem tekur léleg veð og þarf síðan að afskrifa eftir því. Þess má geta að í breskum bankaheimi og reyndar víðast á þroskuðum mörkuðum líta bankar ekki við óskráðum bréfum sem veðum. Bara alls ekki.

Bankinn afskrifar þarna yfir 400 milljónir króna. Á þessum tíma kostuðu meðal einbýlishús 20-24 milljónir svo afskriftin hefði dugað fyrir 17-20 einbýlishúsum, híbýli fyrir 80-100 manns. En bankinn fékk reyndar aldrei mikið af þessum milljarða láni sínu til baka. Hér er áhugavert að hafa í huga að lánin eru veitt áður en Björgólfsfeðgar koma að bankanum en afskriftirnar verða eftir aðkomu þeirra.

Það hefur áður verið nefnt að það er leiðinlegt að vera með stöðuga neikvæðni þegar menn taka til höndunum og byggja eitthvað upp. Það er ekkert útilokað að Skúli hafi lært af óförum Oz og óförunum sem Landsbankinn létti af honum. En sagan um endurreisn MP banka á sér kunnuglegar hliðstæður. Þarna kemur til sögunnar Íslendingur sem hefur selt fyrirtæki erlendis, þó ekki vitað hvort það eru þeir peningar eða lán, líkt og þegar Björgólfur Thor Björgólfsson og faðir hans keyptu Landsbankann. Samkvæmt heimildum Spegilsins þekkjast þeir Skúli og Björgólfur Thor vel frá fornu fari. Svo eru það erlendir fjárfestar sem eru engir fagfjárfestar í bankageiranum. Og fenginn mætur maður sem stjórnarformaður en sem hefur þó hvorki reynslu af né sérþekkingu á bankarekstri. Og menn stefna á 15-20 prósenta arðsemi eigin fjár sem er bratt í umhverfi með 1-5 prósenta vexti. Það er erfitt að verjast þeirri hugsun að þetta hljómi allt eins og endurflutningur á gömlu leikriti.

*Þessi lýsing á Sérbankaþjónustunni var höfð eftir heimildarmanni sem áður vann í Landsbankanum. Eftir flutning pistilsins fékk Spegillinn þær upplýsingar frá öðrum fyrrum starfsmanni að viðskiptavinir þjónustunnar hefðu verið sérvaldir, bestu viðskiptavinir bankans með að lágmarki 50 milljónir í reiðufé í eignastýringu. Þeir áttu að geta fengið skjóta lánafyrirgreiðslu en með samþykki lánanefndar 1 þar sem stjórnendur bankans sátu. Stjórnendur vissu því hverjir fengu lán í gegnum Sérbankaþjónustuna. - Það breytir því þó ekki að í tilfelli Skúla Mogensen tókst ekki vel til og mál hans ollu, samkvæmt heimildum Spegilsins, miklu hugarangri í Landsbankanum. 

Rétt áðan þá fannst mér ég vera komin aftur í tímann, mér fannst ég vera að rýna í sama textann, lesa fréttir frá greiningardeildum sem voru á vaktinni,  sem sáu óvinina sitja á fletjum fyrir og voru sjálfir í þjónustu bjargvættarins og kunnu best allra að greina og meta hvar væru hættur og ekki aðeins það, hversu mikil hætta væri á ferð á hverjum stað og stundu. 

Í tíma greiningardeilda bankanna þá var samfélagið sett fram eins og hringrás sem gengi fyrir peningum og út á að skúffa saman fé í hrúgur sem kallaðir voru sjóðir með því að vita hvaða hlutabréf í hvaða hlutafélögum og sjóðum  poppuðu upp og niður - að því er virtist út af því hvernig önnur bréf í einhverjum öðrum félögum poppuðu upp og niður og leikurinn gekk út á að geta sem nákvæmast greint hvað væri á leið upp og hvað væri á leið niður og hve mikið.

En tími greiningadeilda bankanna er liðinn og það sem fékk mig til að kippast við núna í morgun var lestur skýrslu sem vitnaði í greiningardeildir lögreglu. Það er skýrsla frá Ríkislögreglustjóra, skýrsla sem er bara til vegna þess að grunur var um að lögreglan hefði brotið lög eða farið í kringum lög með því að einstakir aðilar tengdir lögreglu væru í einkabisness við lögreglu, skýrsluna má sjá hérna:
http://www.innanrikisraduneyti.is/media/frettir-2011/Aths.-rikislogreglustjora-4.10..pdf

Það er svo svipuð orðræða í þessari skýrslu og var fyrir Hrun í bankafréttunum að það læddist að mér sá grunur að kannski væri þetta eins, kannski væri þessar greiningardeildir lögreglu álíka merkilegar og greiningardeildir bankanna voru. Kannski væri mat þeirra og sýn á tilverunni álíka brenglað og sú sýn greiningardeilda bankanna sem lýsti heiminum sem risastóru kasínó var, sú sýn sem lýsti þeim sem sátu við fjárhættuspilin sem bjargvættum og stórmennum.

Greiningardeildir bankanna tóku þátt í og voru stórir gerendur í því ð spinna upp lygavef og breiða yfir samsæri gegn íslenskum og erlendum almenningi, samsæri sem fjölmargir tóku þátt í, ekki bara þrjátíu útrásarvíkingar heldur víðfeðmt net valdamanna í fyrirtækjum, bankastofnunum, stjórnsýslu og pólitík með mörgum hjálparkokkum sem hilmdu yfir og tóku þátt í blekkingarleiknum gegn broti af ránsfengnum.

Greiningardeild lögreglu leitar nú að ólgu, leitar að glæpamönnum áður en þeir fremja glæpina og leitar að hvar hún á að bera niður í leit sinni að óvininum. Þessa ólgu og þennan óvin finnur hún í æstum og örvæntingarfullum almenningi sem hennar hlutverk sé að hemja. Sérstök hætta er á hópamyndun, ekki síst hópum sem setja ekki fyrir sig almenningsálitið og hópum eins og hústökufólki. Svo virðist greiðsluvilji almennings vera að minnka og fréttir um stjórnarfarið fyrir hrun gætu leitt til þess sem greiningardeild bank... lögreglu  kallar öfgafull viðbrögð.

Það er eitthvað við þetta innblik í orðræðu lögreglu sem fær mann til að skynja hvernig lögreglan lítur á sig og hvernig hún lítur á okkur, almenning í landinu. Lögreglan eru vaktmenn og varðliðar sem hlusta á tikkið í tímanum og leita eftir hvar eitthvað gæti komið upp sem gæti umbylt þessu kerfi sem við búum við, þessu kerfi fanga og fangavarða þar sem fangarnir eru skuldaþrælar sem þarf að aðgæta að hegði sér vel, haldi áfram að vera með greiðsluvilja og passa upp á að safnist ekki saman í hópa, þá er voðinn vís. Allra hættulegast ef hóparnir kæra sig kollótta um almenningsálitið.

Grípum niður í skýrsluna með álitum frá greiningardeildum bank.... ég meina greiningardeildum lögreglu og skoðum orðfærið þar:

Þann 30. september 2009 gaf greiningardeild út nýtt hættumat þar sem varað var víð margvíslegri ógn. Sem fyrr var niðurstaða greiningardeildar sú að spenna myndi aukast í þjóðfélaginu á næstu vikum og mánuðum.

Óvænt rás atburða og nýjar upplýsinga tengdar hruni íslenska fjármálakerfisins gætu á skammri stundu raskað þeim viðkvæma stöðugleika sem ríkti. Boðað hafði verið að á næstu vikum yrði gerð opinber Rannsóknarskýrsla Alþingis um hrun íslenska fjármálakerfisins. Að hálfu nefndarinnar hafði verið upplýst að skýrslan myndi innihalda upplýsingar sem yrðu þjóðinni erfiðar.

Þann 7. október 2009 varaði greiningardeild við að margir óttuðust að missa húsnæði sitt á næstu vikum og mánuðum. Það kynni að kalla fram öfgafull viðbrögð. Umræðan í þjóðfélaginu gæfi til kynna að greiðsluvilji almennings færi minnkandi. Því ástandi kynnu að fylgja hópamyndanir og mótmæli. Örvænting innan vissra þjóðfélagshópa færi vaxandi og margvíslegir þættir gætu snögglega aukið ólgu í þjóðfélaginu.

Þegar ég les þennan texta þá er ég alltaf rugluð, þetta gæti verið skrifað af greiningardeildum dáinna banka og mér finnst ekkert sem skilur að lögreglu í núinu og banka sem hrundu, ekkert sem segir mér að þetta séu stofnanir sem ég eigi að treysta og vinna með.  Af hverju á ég að treysta þeim sem lítur á almenning sem óvininn og talar mál og talar máli þess kerfis sem hrundi yfir okkur? 

Svo leggur greiningardeild mat á sjálfa sig og réttlætir kaup lögreglu á búnaði af fyrirtækjum í eigu lögreglumanna. Halló, ég er ekki að lesa fréttir frá greinigardeildum bankanna fyrir Hrun, þetta er annað, þetta er eftirhruns Ísland sem nú kallar:

"Reynsla af hættumati greiningardeildar er sú að spár hennar hafa gengið eftir. Ákvarðanir lögreglu um ráðstafanir sem gripið hefur verið til, þar með talið kaup á búnaði, hafa tekið mið af þeim. Greiningardeild telur ennþá vera ríkjandi alvarlegt þjóðfélagsástand og lítið þurfi að gerast til þess að uppúr sjóði. Lögreglan starfar ennþá samkvæmt viðbúnaðarskipulagi lögreglu vegna alvarlegs þjóðfélagsástands..."

Sennilega eru báðar þessar  keimlíku stofnanir -  greiningardeildir banka og greiningardeildir lögreglu - afsprengi  þess áhættusamfélags sem við búum við og félagsfræðingar eins og Giddens og Rick hafa fjallað um.  Ég velti fyrir mér hvort einhver von sá að breyting verði á ástandinu og þegar ég lít aftur í tímann þá man ég áður eftir svona gríðarlega óréttlátu ástandi, það var þegar "við náðum tökum á verðbólgunni" og gerðum "þjóðarsátt".  

Það var á árunum þegar opinberir starfsmenn og margar starfsstéttir  bjuggu við föst laun og 70% verðbólgu og verðtryggðar skuldir. Sigurvegarnir skrifa söguna og þeir láta sinn sannleik koma fram, ekki sannleik þeirra sem misstu húsnæði sitt á misgengisárunum, ekki þeirra sem fluttu úr landi heldur valdamanna sem búa til þjóðarsátt úr hörmungum sumra. Heldur þeirra sem gerðu sátt við bankaheiminn og settu upp kerfið sem blóðsaug almenning 1985 og gerir það líka núna, kerfi sem virkaði um tíma og var alveg samkvæmt verðbólguhagfræðingum eins og Milton Friedman. Það er nú kannski kaldhæðni örlaganna að fréttamaður sem steig sín fyrstu  pólitísku spor á misgengisárunum þegar örvæntingarfullt ungt fólk sem var hneppt í skuldafangelsi vegna verðtryggingar á þessum árum og var í forsvari fyrir hóp sem fólkið stofnaði, Sigtúnshópinn - skuli núna vera æðsti yfirmaður þeirrar löggæslu sem þarf núna að hafa aðgætur á því að fólk sé að stofna hópa.

 Ég hef ásamt fjölda fólks staðið að undirbúningi að samstöðumótmælum 15. október á Lækjartorgi. Það kom í minn hlut að búa til facebook viðburð, kvaðningu til fólks að skrá sig og ég hef reynt að skrifa inn á vegg þar ýmislegt sem varðar viðburð okkar á Lækjartorgi og alheimsmótmælin ásamt því að setja upp vefsíðu fyrir Occupy Reykjavík.

Það hafa yfir 400 manns þegar skráð að þau muni mæta og mörg hundruð segjast kannski ætla að mæta. Seinast í morgun þá setti ég inn tengill þar í lítið myndband sem ég tók í gærkvöldi þegar fólk var að búa sig undir morgundaginn, mála skilti til að andæfa heimskapítalismanum og flauta til leiks og prófa tæknibúnað. Hér er það vídeóbrot:

 Svo ætlaði ég að setja inn nokkrar myndir af undirbúningnum en þá brá svo við að búið var að loka facebookaðgangi mínum. Ég kemst því ekki á facebook og  bregð því á að skrifa hér á moggabloggið  til að koma á framfæri því sem ég vildi setja á vegg viðburðarins í morgum og hvetja fólk til að mæta á alþjóðlegu samstöðumótmælin á Lækjartorgi kl. 15.

 Hér  fyrir neðan eru nokkrar myndir af undirbúningi okkar. Fleiri myndir má sjá á

http://www.flickr.com/photos/salvor/sets/72157627773365007/with/6245682035/

Ég vil líka benda á  http://soundcloud.com/tokumtorgin  en þar setti ég inn nokkur viðtöl í útvarpi við þá sem hafa undirbúið mótmælin 15. október. Einnig vil ég benda á að við erum með twitter tokumtorgin (sjá hérna http://twitter.com/#!/tokumtorgin ) og vefsíðuna http://www.esjan.net/reykjavik/   

 

Þeir sem muna lengra aftur muna eftir Marshallaðstoðinni sem kom til Íslendinga þó þeir hefðu grætt á stríðinu og fór m.a. í að byggja upp áburðarverksmiðju í Gufunesi sem  ýmsir  töldu að hefði margháttað hlutverk. Mörgum Íslendingum hefur verið boðið til Kína  ekki síst fólki í stjórnmálum og fjölmargar kínverskar sendinefndir hafa komið hingað. Það minnir nú líka á Pentagon ferðirnar hér í den, fóru ekki allir ungliðar Sjálfstæðisflokksins í slíkar boðsferðir til að drekka í sig hollustu við bandarísk hernaðarumsvif hérlendis? Hefur ef til vill öllum  íslenskum áhrifamenn í stjórnmálum verið boðið til Kína?

Það þarf frekar mikið ímyndunarafl  til að sjá fyrir sér að núna að áhugi eins kínversks fjárfestis á hótel og ferðaiðnaði á Íslandi sé partur af langtímaplotti kínverskra stjórnvalda til að knésetja Evrópu, innlima Ísland í  sem kínverska nýlendu, reka Íslendinga í burtu frá eigin landi og tryggja heimsyfirráð Kína:-) En það þarf ekkert ímyndunarafl, bara kalda rökhugsun til að tengja saman og skoða í stærra samhengi  umsvif kínverskra fjárfestingarfyrirtækja sem eru þessi misserin að kaupa upp aðstöðu víða um heim. Þessi fjárfestingarfyrirtæki eru gerð út af kínverskum stjórnvöldum.  Það mun örugglega koma sér vel fyrir Íslendinga amk ef friður helst í heiminum að vera í góðum viðskiptasamböndum við Kína sem og menningarsamskiptum. En það getur að  það þjóni ekki hagsmunum íslensks almennings til langs tíma að landið sé galopið fyrir erlendum fjárfestum sem eru að tryggja ítök og yfirráð yfir eignum og iðju sem gerir Ísland byggilegt. Það er nærtækt að sjá fyrir sér orkuiðnað og fiskveiðar.  Ef öll orkufyrirtæki og allur rekstur í kringum þau og allur útvegur og vinnsla fisks væri í eigu erlendra fjárfesta sem hefðu skálkaskjól á aflandeyjum (eða í Peking) og svolgruðu þaðan í sig öll verðmæti og virðisauka af iðju fólks hérlendis  þá væri Ísland ekki annað en það sem það var á eymdartíma þjóðarinnar, fátæk og valdalaus nýlenda, ofurseld ríku og öflugu stórveldi. 

Núna er staðan þannig að Kínverjar eiga mikla uppsafnaða sjóði í dollurum  og eru aðalkaupendur  hráefna og framleiðendur ýmissa iðnaðarvara t.d. áls.  Kínversk fyrirtæki með fulltingi kínverskra stjórnvalda eru þessi misseri  víða í heiminum á umfangsmiklu "shopping spree" í að kaupa og leigja land og aðstöðu til að tryggja hagsmuni Kína, bæði varðandi iðnaðarframleiðslu en ekki síður varðandi hagsmuni Kína sem voldugs heimsveldis.

Stjórnvöld sem nú sitja eru hrædd og auðsveip við alla sem eiga peninga og krjúpa fyrir  öllum sem sveifla seðlabúnkum,  erlendri fjárfestingu. Margir Íslendingar  hafa hag af að liðka til með slíka fjárfestingu, gylla hana fyrir almenningi á Íslandi og búa til velgerðarmenn og mannvini úr fjárfestum.  En það er ekki að sjá að stjórnvöld gæti langtíma hagsmuna almennings,hagsmuna sem eru fólgnir í að stjórnvöld eða aðrir aðilar láti ekki frá sér og semji burt allt það sem getur skapað auðsæld og farsæld á Íslandi í framtíðinni. 

Það má vel vera að fyrirtækið Zhongkun Group sé eingöngu fyrirtæki í ferðaþjónustu sem hefur enga hulda stjórnmálahagsmuni eða samtvinnun við stefnu kínverskra stjórnvalda  þegar það kaupir jarðir á Íslandi en það er satt að segja frekar ósennilegt. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að það eru ákaflega mikil umsvif kínverska sendiráðsins hérna og þetta fyrirtæki Zhongkun Group hefur fyrir ári síðan stofnað sjóð fyrir menningarsamskipti Íslands og Kína. Það þarf enga sérstaka ófreskigáfu til að líta á það sem lið í almannatengslum fyrir fyrirhuguð uppkaup hérlendis.

Í Kína er allt land í opinberri eigu eða eigu samyrkjufélaga, þeir sem yrkja landið hafa bara afnotarétt af því og geta verið reknir í burtu hvenær sem stjórnvöldum þóknast. Þannig voru milljónir manna reknir frá heimkynnum sínum þegar Þriggja gljúfra stíflan var byggð og nú stendur til að reka  2.8 milljónir manna úr heimkynnum sínum í Shaanxi héraði í Kína.  Það er sagt vera til að bjarga íbúum þar úr sárri neyð en það getur vel verið að hagsmunir námafyrirtækja skipti hér líka máli (sjá þetta blogg China´s Largest Land Grab ).   Útlendingar geta alls ekki keypt land í Kína, Kínverjar geta ekki sjálfir keypt land í Kína. En kínversk fyrirtæki, handbendi kínverskra stjórnvalda, handbendi til að tryggja Kína yfirráð yfir auðlindum og aðföngum til framleiðslu fara nú  með brugðnum brandi  yfir mörg lönd, ekki síst þar sem regluverk er veikt og engin gætir að hagsmunum þarlends almennings, ekki síst þar sem bæði stjórnvöld og fjármálakerfi er spillt.

Í lögum margra ríkja eru lagalegar hindranir á því að útlendingar eigi þar land.  Í sumum löndum t.d. Noregi eru strangar reglur varðandi bújarðir, um ábúðarskyldu og nytjar eigenda.  Margar fyrrum nýlenduþjóðir hafa verið í þeirri stöðu að allar helstu jarðeignir og framleiðslutæki voru í eigu fjarlægra aðila sem ekki einu sinni bjuggu á landareigninni heldur í eigu ríks fólks í fjarlægum löndum sem  sugu  til sín ágóðann af striti fólksins en lögðu ekkert til samfélagsins. Fátækir leiguliðar og  þrælar sem höfðu engar aðstæður til að bæta líf sitt  strituðu í fátækt fyrir ríka og fjarlæga landeigendur.

Núna er það sama að gerast á öðruvísi hátt. Nýlendukúgararnir og þrælahaldararnir koma núna fram undir merkjum hinar alþjóðlegu viðskiptahringekju, hringekju sem framleiðir pappíra og þyrlar þeim til og frá.  Núna eru grimmu landeigendurnir með ágóðaglampa í augum ekki nýlenduherrar gömlu nýlenduveldanna heldur stjórnendur alls konar vogunarsjóða sem eru flæktir saman í einhverri bendu þannig að enginn veit haus eða sporð á.  Ef til vill eru margir kaupendur jarðeigna og hráefnafyrirtækja í heiminum í dag kínversk stjórnvöld í gegnum alls konar fyrirtæki og fronta, og kannski er hugsunin á bak við kaupin sú að tryggja framtíðarhagsmuni Kína, hagsmuni sem við sjáum ekki alveg fyrir í dag.  Við vitum að í dag er háð stríð út af aðgangi að orku og auðlindum og við vitum að ríki nálægt okkur hafa ekki svifist neins til að tryggja aðang sinn og fundið sér svo einhverja réttlætingu seinna. Við vitum líka að á Norðurslóðum, í nágrenni Íslands eru miklar orkulindir og mikilvægar framtíðar siglingaleiðir.  Það má benda á að Kína er vaxandi herveldi og það er ekki víst að framtíðarstríð þess ríkis verði öll háð í Asíu.  Og Bandaríkjamenn taka svo sem alveg eftir landakaupum og aðstöðusamningum Kínverja þó að hernaðarumsvif Kínverja séu ekki áberandi þegar þeir kaupa upp land í Idaho og innan Bandaríkjanna og Evrópu:  

In the western hemisphere, China is relying largely on market forces and is not following up with its military. China is very aware that Brazil is America's backyard.
In Africa it's another story. China's quest to control resources is often followed up with military ties. This poses a challenge to the US, which has responded by stepping up its own military presence. 

En Íslendingar eru varnarlausir og grandalausir og sjá ekki hvað er að gerast.

Hér eru nokkrar slóðir um landakaup, sérstaklega landbúnaðarlands.

•  Outsourcing's third wave
• Fears of Chinese land grab as Beijing's billions buy up resources
•  China land grab in Africa
• Concerns as Chinese company looks to buy land
• Farmlandgrab
• China’s Interest in Farmland Makes Brazil Uneasy
• Meet The Millionaires And Billionaires Suddenly Buying Tons Of Land In Africa
• Land Rights
• Land Reform
• Who’s who in $4.4 trillion foreign farmland spending spree

Við sáum reykjarmökkinn út um eldhúsgluggann hjá okkur í Sigtúni klukkan rúmlega þrjú í nótt og  ég fór á vettvang og tók þessar myndir milli klukkan þrjú og fjögur. Ég tók líka nokkur vídeóklipp sem ég set síðar á vefinn:

http://www.youtube.com/watch?v=MZ1y4fQmK4E

En ég var ekki frænka mín og ég fór alltaf í huganum yfir hvernig ég ætti að verjast, eða öllu heldur flýja af vettvangi ef á mig yrði ráðist þarna í myrkrinu  áður en ég lagði í að ganga gegnum svæðið niður að strætóstöðinni við Hlemm þar sem ég svo beið úti í kuldanum og hríðinni eftir strætó heim vegna þess að útigangsmenn höfðu lagt undir sig litla strætóbiðskýlið sem þá var á Hlemmi og voru illvígir og hættulegir unglingsstúlkum sem hættu sér þangað inn.

Svo liðu árin og rústasvæðið þarna á Skólavörðuholtinu breyttist í kirkju og ógnarfínt og dýrt orgel kom þar inn sem sagt var að væri stærst og fegursta hljóðfæri sem Íslendingar hafi eignast. Nú eru liðin mörg ár síðan Hallgrímskirkja var tekin í notkun og hún er eitt af kennileitum Reykjavíkur, oddhvass turn  og risastórt grátt kirkjuskip blasa við af mörgum stöðum úr borginni. Ég hef tvisvar komið í kirkjuna. Í fyrra skiptið var það þegar dóttir mín fermdist þarna því við bjuggum í Þingholtunum og í seinna skiptið var það þegar snjóflóðin voru fyrir vestan og ennþá var leitað að fólki og um allt Ísland engdist fólk af sorg  vegna þeirra sem höfðu fundist látnir og kvíða yfir afdrifum þeirra sem ennþá var leitað. Þá var samkoma í kirkjunni og kveikt á kertum og kirkjan veitti skjól þeim sem grétu. 

 Ég held að minningar mínar um Hallgrímskirkju þegar hún var í smíðum liti viðhorf mitt til fegurðar hennar í dag. Svona hversdags á ég mjög erfitt með að sjá eitthvað fallegt við kirkjuna en mér finnst hún þó falleg á gamlárskvöld um tólfleytið þegar turninn ber við himinn inn í miðju sprengjuregninu. 

Vissulega er Hallgrímskirkja kennileiki og eitt af táknum Reykjavíkur eins og tómu hitaveitudúnkarnir í Öskjuhlíðinni með hattinum ofan á, eins og glerjaða ráðhúsið með mosaveggnum  sem sett var niður í Tjörninni í Reykjavík. En ég held ekki að kirkjubyggingin hafi valdið straumhvörfum í kirkjustarfi á Íslandi og ekki hef ég tekið eftir að orgelið stóra og mikla hafi breytt miklu í kirkjutónlist. Reyndar sýnist mér að mikið hafi fjarað undan Þjóðkirkjunni á þeim tíma sem liðinn er frá því að Hallgrímskirkja var reist og sennilega er kirkjan núna tákn um veldi sem einu sinni var, um tilbeiðslu og hugmyndakerfi sem er á undanhaldi og kannski horfið hjá mörgum.

Smán saman tek ég Hallgrímskirkju í sátt og reyndi að segja við sjálfa mig að þetta sé hús með starfsemi sem þjónar samfélaginu en ekki rústasvæði, ekki athvarf bófa og ribbaldalýðs. Það er reyndar alveg sama hvað ég segi oft við sjálfa mig að starfsemin í Hallgrímskirkju þjóni samfélaginu, ég næ ekki að sannfæra sjálfa mig, ég trúi því ekki og ég sé það ekki þannig. Ég sé bara sama rústasvæðið og á unglingsárunum og ég sé  líka núna sumt kirkjur og sumt í íslensku þjóðkirkjunni og raunar ýmsum öðrum trúfélögum sem skálkaskjól þar sem hilmt er yfir brotum gegn konum og börnum.

Þegar ég hugsa um Hallgrímskirkju þá hugsa ég ekki um hve öflugt þetta mikla hús hafi verið í trúarlífi Íslendinga eða mikil lyftistöng fyrir kristnihald og hve orgelið dýrmæta hafi göfgað kirkjutónlist í landinu. Hvað veit ég svo sem um það, ekki sæki ég kirkjur nema við jarðarfarir og fermingar. Ég hugsa hins vegar oft um hve mikið rými tómar tröllakirkjur hafa í borgum og hvers vegna ferðamenn skoða kirkjur og hvernig kirkjurnar merkja allt annað fyrir ferðamenn en heimamenn. Fyrir ferðamann í Reykjavík er Hallgrímskirkja ef til vill tákn fyrir borgina og menningu hennar, fyrir mér sem er fædd og uppalin í Reykjavík og hef búið þar nánast allt mitt líf er sama kirkja tákn fyrir framandleika og vald sem reynir að aga mig með því að skjóta upp í loftið táknum um mikilleik sinn.

Turnar og súlur og byggingar sem gnæfa yfir annað eru kennileiti og táknmyndir og stundum finnst mér  kirkjuturnar vera risastór möstur eins og til að beina og safna saman allri þeirri orku sem býr í tilbeiðslu og trú margra saman í einn brennipunkt og senda og taka við boðum frá heimi handan heimsins.  Í Austur Berlín  horfði ég mörg kvöld  hugfangin á sjónvarpsturninn  á Alexsandertorgi, turninn sem er hæsta bygging Þýskalands og táknmynd Berlínarborgar og hugsaði um hversu mikið hann líktist kirkjuturni og hvort hann hefði ef til vill sömu merkingu og áhrif. Turninn var reistur í Alþýðulýðveldi Þýskalands, kommúnistaríki sem vildi sýna mátt sinn og megin í ríki sem ekki var byggt á trú heldur haldið saman af miðstýrðu valdi, valdi sem útvarpaði til fólksins þeim boðskap sem  var stjórnvöldum þóknanlegur.

Glerhjúpurinn við höfnina sem vígður var 13. maí 2011 og hefur verið nefndur tónlistar- og ráðstefnuhúsið Harpa  er fyrir sumum langþráð menningarhús höfuðborgar. Fyrir mér er þetta klakaklumpur, frosinn í tíma og rúmi, minnisvarði um bankahrun og legsteinn yfir peningaveldi sem sá göfgi íslenskrar höfuðborgar glampa mest í glerhýsi sem sneri mót hafi umvafið lúxushótelum fyrir ráðstefnutúrista en líka musteri og grafhýsi fyrir menningu og lífssýn á mótum tveggja tíma, tákn um hrun einnar siðmenningar, ísblóm sem springur út einmitt þegar ein menning visnar upp og deyr.

Að byggja óperuhús er ekki séríslenskt fyrirbæri, svoleiðis hús eru einn af borgarstólpum nútíma evrópskra borga  og það að hið íslenska standi við Atlantshafið og sé úr gleri er ekki tilviljun. Það er ekki staðsett upp á Skólavörðuholtinu þar sem fyrritíma menn sáu fyrir sér hina íslensku háborg og það er ekki steypa eða málmur sem einkennir þetta hús. Harpa er eins og innsiglingarviti í Reykjavíkurhöfn,  þetta er hús alþjóðavæðingarinnar, hús þar sem ljósið að utan flæðir inn og það stirnir á glerið, húsið segir við umheiminn "sjáið okkur við erum gegndræp, við hleypum því sem er utan inn" og ef áætlanir ganga eftir þá verður Harpa með sínum sölum umkringt lúxushótelum sem ætlað er að gera út á hinn nýja aðal, erlenda  ráðstefnutúrista og erlenda menn í viðskiptaerindum í höfuðborginni þar sem draumurinn fyrir hrun var að búa til alþjóðlega fjármálamiðstöð sem við vitum núna að er annað orð yfir aflandseyju og skjálkaskjól þeirra sem sem skjóta til og frá peningum og sölsa undir sig verðmæti með reiknikúnstum og peningafroðu.  Hallgrímskirkja í byggingu var bara hættulegt óreiðusvæði í myrkri og skammdegi, staður þar sam maður gat átt á hættu að á mann væri ráðist af ógæfufólki. Harpa er hins vegar táknmynd fyrir allt sem hrundi og sigurbogi menningar sem trúði á peninga og galdra peningaþyrlunarmanna og  alveg eins og sjónvarpsturninn í Austur-Berlín með sínum útsendingarmöguleikum og Hallgrímskirkja með sínu ofurfágaða orgeli  er það musteri hljóða og eins konar sýningargluggi sem snýr að heiminum.

Hugurinn hvarflar aftur til Austur-Berlínar þar sem sjónvarpsturninn var byggður á tímum kalda stríðsins þegar Vestur-Berlín var innikróuð og það var metnaður Vesturlanda að tryggja öll aðföng þangað.  Berlín er vettvangur og miðja í örlögum Evrópu á tuttugustu öld. Þar er verið að endurreisa gömlu keisarahöllina í Austur-Berlín, kannski er það búið núna. Það er ekki í frásögur færandi að hús hafi verið endurgerð eftir að Berlínarmúrinn féll en það sem er sérstakt við endurbyggingu keisarahallarinnar er þessi endurskrifun á sögunni, sögunni sem sögð er með minnismerkjum og táknum út um alla borg, táknum sem segja hver hefur valdið og hver skal lúta því.

Í Austur-Berlín háttaði nefnilega þannig til að það var ekki tangur eða teitur eftir af keisarahöllinni (Stadtschloss), hún var löngu horfin, hún eyðilagðist í seinni heimstyrjöldinni og leifarnar af henni voru svo fjarlægðar af stjórnvöldum og það sem meira var, það var annað hús þar. Húsið sem var fyrir var Alþingi  kommúnistastjórnar, menningarhús GDR áranna, Alþýðuhöllin var það hús nefnt.   Alþýðuhöllin var rifin til að koma að eftirlíkingu af keisarahöllinni, Alþýðuhöllin var byggð 1973-1977 og einkenni hennar var málmurinn kópar, gluggarnir voru spegilgler húðaðir  úr bronsi. Fyrir mér er bronsið í Alþýðuhöllinni tákn um það iðnaðarsamfélag 20 aldar sem hugmyndafræði GDR byggði á, samfélag þar málmbræðslurnar voru tákn um styrk. Eftirlíkingin af keisarahöllinni er endurritun á sögunni og tilraun til að slétta yfir það sem minnir á kommúnistatímann. Þegar múrinn féll var Alþýðuhöllin dæmd eitruð og henni lokað. Eitrið var hreinsað út (asbest) en samt var ákveðið af hinu nýja sameinaða þýska þingi að rífa húsið og byggja endurgerð af keisarahöllinni, sem væri nákvæm eftirlíking á þrjá vegu að utan en innan frá væri það nýtískulegt hús.  

Stórhýsi í borgum eru kennileiki og eru tákn um þann tíma sem þau eru byggð á  og það hugmyndakerfi sem valdhafar á byggingartíma aðhylltust. Hús eru líka sigurtákn, valdatákn og stundum ein aðferð til að skrifa söguna. Hús eru ekki eingöngu sú starfsemi sem er í húsunum, hún getur líka breyst.  Hvaða hús eru það í Reykjavík sem standa upp úr eins og kennileiti, hvenær eru þau byggð, af hverjum og hvernig endurspegla þau valdið, undir hvaða starfsemi og hvernig líta þau út, hvaða hugmyndafræði endurspegla þau og hvar eru þau staðsett og hvernig hefur hlutverk þeirra breyst?

Tilbeiðsluhúsin eða kirkjurnar eru áberandi en svo eru hótelin (hótel borg, hótel saga, grand hótel) og Moggahúsið gamla og Orkuveituhúsið nýja, Laugardalshöllin og Höfðatorgsturninn  og  Perlan efst á Öskjuhlíðinni og lengi vel gnæfði Stýrimannaskólinn yfir borginni. Nýlega kom ég til borgarinnar Riga í Lettlandi og sitt hvoru megin við  borgarhliðið sá ég fallbyssur sem beint var niður. Leiðsögumaðurinn sagði að þessum fallbyssum hefði Pétur mikli látið koma fyrir eftir að hann hafði sigrað borgina, hann vildi að borgarbúar minntust þess í hvert skipti sem þeir færu um hliðið að þeir hefðu tapað, þeir  væru hinir sigruðu og yfirbuguðu. 

Ég unni tónlistarfólki á Íslandi alveg þess að hafa aðgang að góðum sölum til tónlistarflutnings í hinni nýju íslensku tónlistar- og ráðstefnuhöll Hörpu og ef ég tryði því að þetta hús væri gert fyrir íslenska menningu og yrði notað fyrir íslenska menningu og yrði alþýðuhöll Íslendinga þar sem allir sem hér eru búsettir eigi athvarf í listum þá myndi ég samgleðjast núna. En ég held ekki að þetta hús sé nein höll alþýðunnar, ég held að þetta sé tákn fyrir samfélag sem tilbiður einkaeignarétt og gróða af peningum sem þyrlað er upp og ég held að þetta sé og verði alltaf eins og fallbyssunar niðurlútu í Riga, til að minna okkur sigruðu á að við erum sigruð, byggt af þeim sem eru sigurvegarar, þeim sem trúa á og treysta í sessi samfélag sem hverfist um auðmagn og peninga. Ég veit ekki betur en standi til að selja þetta hús hæstbjóðanda strax og einhver vill kaupa. Svo er líka Perlan til sölu og ráðhúsið við Tjörnina skröltir hálftómt og eiginlega óþarft núna þegar nánast öll stjórnsýsla borgarinnar hefur flust upp í Höfðatún. Ástandið á Íslandi þremur árum eftir Hrun og Búsáhaldabyltingu er ekki að hér sé annað kerfi en var áður. Það er sjónarspil í gangi, Alþingi talar og talar og hér er margt "með þjóðfundarsniði" og hér er stjórnlagaþing/ráð í gangi, hér er vinstri stjórn. En það er ekki að merkja að neinar strúktúrbreytingar hafi orðið á íslensku samfélagi, það er sama hvað mikið alþingismennirnir tala og tala, þeir eru jafnvaldalausir og áður og stjórnlagaþingið er líka valdalaust. Það sem ræður för er tilbeiðsla á peningum og markaðskerfum sem hverfast um peninga sem hverfast svo og spinna alls konar aukahringi. Í íslensku samfélagi í dag er allt til sölu. Perlan er til sölu. Orkuveituhúsið er til sölu. Harpa er til sölu. Orkufyrirtæki  eru til sölu. Fiskveiðifyrirtæki sem ráða yfir kvóta eru til sölu. Jarðir og landareignir eru til sölu. Vatnsréttindi eru til sölu. Eina sem hefur breyst er að nú er allt ódýrara fyrir "erlenda fjárfesta".  

Það er í svona samfélagi sem mér finnst Harpa vera eins og fallbyssur úr stríði sem komið hefur verið upp til að minna þá sigruðu á ósigurinn. 

Þegar fyrsti Icesave samningurinn var settur í þjóðaratkvæðagreiðslu 2010 þá var ráðamönnum tíðrætt um hvernig Ísland myndi einangrast í alþjóðasamfélaginu, "Skelfilegar afleiðingar" sagði forsætisráðherra, "Við verðum Kúba Norðursins" sagði þáverandi viðskiptaráðherra Gylfi Magnússon eins og sjá má í þessu vídeó frá 2010:

Reyndin varð hins vegar önnur. Afstaða Íslendinga að snarfella samninginn vakti gríðarmikla athygli á alþjóðavettvangi og margir heimsfjölmiðlar fjölluðu um málið og útskýrðu frá sjónarhóli Íslendinga. Almenningur víða annars staðar horfði með aðdáun á viðspyrnu Íslendinga, fámennrar þjóðar sem reis upp gegn ofboðslegri kúgun voldugra grannþjóða, kúgun í formi skuldafjötra sem velta átti yfir á almenning eftir hrun fjármálakerfis. Eftir langan tíma varð til nýr samningur, samningur sem er tvímælalaus miklu hagstæðari en fyrri samningur sem stjórnvöld vildu knýja í gegn.  Þessi nýi samningur fyrir Kúbu Norðursins er allrar skoðunar verður  og ef þetta væri samningur um að Íslendingar greiddu 30 milljarða og þar með myndi þessu milliríkjamáli ljúka þá finndist mér  alveg koma til greina að samþykkja hann, vissulega græddi íslenskt samfélag á bankabólunni í mörg ár og það er gott að halda frið við grannþjóðir  þó þær noti hryðjuverkalög. Blómlegt atvinnulíf þrífst þar sem viðskipti eru og traust ríkir og við höfum vissulega hagsmuni í að halda áfram viðskiptum við Evrópuþjóðir og styrkja vinabönd þjóða þar. Það falla á ríkissjóð miklar skuldbindingar vegna Seðlabankans og ástarbréfaviðskipta,  það eru miklu hærri upphæðir er Icesave.  

En Icesave 4 samningurinn er ekki svona. Hann er samningur um að íslenska ríkið og þar með íslenskur almenningur taki áhættu og taki á sig skuldbindingar á því hvernig tekst að selja eigur fallinna banka í Bretlandi, alls konar viðskiptakeðjur sem keyptar voru í glórulausu floppi íslenskra fjárglæframanna sem stunduðu viðskipti með að búa til eigin peninga í pappírdóti sem þeir flæktu fram og til baka. Það er engin hemja að almenningur á Íslandi taki á sig áhættu af slíkum viðskiptum,  leyfi afætum að nærast á sér og framlengi með því  dauðahryglur  kapítalístakerfis sem er í andaslitrunum, kerfis sem er að kafna í eigin spýju. Það væri  hins vegar hið besta mál að skoða aftur þennan samning eftir að búið er að gera upp bú föllnu bankanna og ljóst er hvernig málið fer.

Þeir Íslendingar sem segja NEI eru ekki að velta því sem þeir eiga að borga fyrir á alþýðu annarra landa. Þvert á móti þá á ég von á því að NEI frá Íslendingum verði tekið fegins hendi af alþýðu í flestum löndum og þá sérstaklega þeim sem hvað mest sverfur að núna, löndum eins og Grikklandi, Portúgal, Írlandi og Lettlandi og verði þeim hvati til dáða. Það  er einmitt það sem stjórnvöld allra ríkja í Evrópu eru hræddust við því þessar kosningar snúast einmitt að hluta til um það að færa völdin til fólksins - frá ríkisstjórnum, frá ríkisstjórnum sem eru svo samflæktar í málið að þær geta ekki leyst vandann, bara velt honum á undan sér, ríkisstjórnum sem reyna í örvæntingu núna að semja um endurfjármagnanir skulda í kerfi þar sem þeir sem skulda mest og þurfa mestan stuðning eru jafnframt þannig að þeir fá sem óhagkvæmust lán og sem hæsta vexti.

Alveg eins og Hrunið hjá okkur og önnur fjármálahrun annars staðar í heiminum koma á stað gríðarlegum tilfærslum á verðmætum þar sem hinir ríkari verða ríkari og hinir fátækari fátækari þá stefnir í það sama um ríki heims eins og einstaklinga - peningakerfið virkar þannig að peningaeignin sogast til þeirra þjóða sem eru ríkar fyrir og það er magnað upp af þeirri trú að það sem ríki sé í ábyrgð fyrir sé traust eign.  Ríkin reyna að viðhalda þeirri blekkingu og það sem er núna að gerast í Evrópu er að sameiginlegur pottur Evrópulanda lengir í lánum einstakra ríkja og tekur lán fyrir þau af því þau hafa sjálf ekki lánstraust lengur. Ríkin gefa út ríkisskuldabréf í gríð og erg (íslenska ríkið ætlar einmitt að hemja jöklabréfin þannig) alveg bontlaust bara ef einhver vill kaupa, ríkisskuldabréf sem eru svo endurfjármögnuð reglulega og skuldin bara stækkar og stækkar og verður skattur á komandi kynslóðir.

Það er þessi vítahringur sem verður að rjúfa.
Það verður að horfast í augu við að peningakerfi heims er ekki að virka eins og hvati á viðskipti og velmegun heldur að búa til afætukerfi, kerfi sem skattleggur almenning, ekki bara í núinu heldur líka veltir vandanum á undan sér inn í framtíðina. Pappírar sem ganga kaupum og sölum í formi hlutabréfa, peninga og alls konar verðbréfa eru margfalt meiri og úr takti við  raunveruleg verðmæti, gjaldmiðlar þjóða eru ekki tengdir í neitt lengur og sum ríki eins og USA prenta peninga í gríð og erg og eru ekki hótinu betri en bankamenn sem bjuggu til eigin peninga með að vingsa milli sín pappírum. Þetta bóluhagkerfi ríkjanna sem ennþá hefur ekki sprungið byggir á hagvexti, það virkar á meðan allt virðist vera að vaxa og virkar þannig svipað og bankabólan, bólan sem óx á meðan bankarnir uxu og virtust stækka en hjaðnaði og datt niður í ekki neitt þegar ekki var hægt að feika lengur að það var enginn vöxtur, það var ekki nein framleiðni á alvöru vörum og þjónustu að aukast, það voru bara pappírar sem poppuðu upp verðmæti skúffufyrirtækja. 

Ég les núna nýjustu grein Gylfa Magnússonar (Kúbu norðursins) og núna eru myndlíkingar hans ekki sóttar einangrað kommúnistaríki eftir hrun heldur í fornöld, í Homer og greinin hans heitir Æseifskviða. Gylfi er þarna eins og í fyrri Icesave málum að reyna að sannfæra fólk um að jánka Icesave. Grein hans er einkar skynsamleg, ég kaupi alveg röksemdir um að lúkning málsins núna snúist aðallega um vexti og hann sannfærir mig um að Icesave sé ekki stórt samanborið við vexti sem Íslenska ríkið þarf að bera. Bara hvert prósentustig í hærri vöxtum þar þýði 30 milljarða. Svo segir hann að við fáum ekkert fé inn í landið til fjárfestinga og svo heldur hann áfram að reikna hvernig minni hagvöxtur mun valda töpuðum þjóðartekjum. Út frá sjónarmiði þeirra sem trúa á það kerfi sem féll og vilja endurreisa sem fyrst sams konar kerfi þá hljóma rök Gylfa ekki illa. 

Ég hef hins vegar hér fyrir ofan gert grein fyrir að þetta er bóluhagkerfi sem getur sprungið í höndunum á okkur hvenær sem er,  peningaleg verðmæti  sem fjárfestar koma með hingað til lands til að komast yfir verðmæti hérna eru partur af öllum þeim bólupeningum sem eru á sveimi í heiminum, pappírum sem engin innistæða er fyrir en haldast í bólunni á meðan almenningur trúir blekkingunni um endalausan hagvöxt og baktryggingar ríkja.

Það eru hins vegar raunveruleg verðmæti hér á landi, náttúruauðlindir, orkuver og fiskimið sem ásókn er í af ýmsum aðilum. Ekki eingöngu af ágóðasjónarmiðum þó þau vegi þyngst heldur líka vegna langtíma öryggissjónarmiða ríkja sem vilja tryggja sér aðdrætti.

 Á Íslandi hefur orðið gríðarleg eignaupptaka hjá almenningi í kjölfar Hrunsins og það gerðist ekki síst vegna hinna verðtryggðu og gegnistryggðu lána og á meðan stjórnvöld vörðu hag þeirra sem áttu innistæður í bönkum þá verðféllu raunverulegar eignir fólks bílar og íbúðir gríðarlega en skuldir stóðu í stað. Möguleikar fólks á tekjuöflun og laun lækkuðu líka gríðarlega. En okkur til furðu þá blómstra  bankarnir og innlánseigendur  raka saman fé gegnum vexti þó að peningar séu ekki settir í neitt. Það er bara einhver jöklakeðja í gangi sem getur ekki gengið nema einhver tíma, bankarnir setja peninga inn hjá Seðlabanka og vaxtastigi er haldið uppi út af hagsmunum jöklabréfaeigenda. Mér virðist þetta vera einhvers konar flétta til að skrapa saman peninga fyrir ríkið til að halda sér lengur á floti.  Ef allt væri með felldu þá ættu vextir að hafa lækkað mikið. Vextir ættu að vera komnir nálægt núlli ef hér væri spurning um einhver raunveruleg verðmæti, ekki ennþá eina bóluna, ríkisbólu í stað bankabólu.

Þess vegna hrífa vaxtapælingar Gylfa mig ekki, það er verulega mikið bogið við hvernig fjármálabúskapur ríkja er um þessar mundir, ekki eingöngu Íslands. Ríki eru að búa sér til peninga úr öllu sem þau geta  og  velta á undan sér sístækkandi skuldaböggum, sum geta það lengur en önnur ef þau eru nógu stór eins og USA. Svona lítið ríki eins og Ísland getur það hins vegar nema í skamman tíma.  

Gylfi segir að árið 2008 voru 8.340 Toyota Land Cruiser jeppar á landinu, sem myndu líklega kosta um 80 milljarða króna nýir og mér finnst eins það sé að hans mati ein röksemd fyrir að almenningur á Íslandi eigi að jánka Icesave. Hann nefnir líka tónlistarhús sem dæmi um verðmæti sem nýtast okkur og góðærið skildi eftir. En við erum mörg sem viljum hvorki þessa Land Cruiser jeppa né Tónlistarhúsið Hörpuna, mörg sem myndum ekki sýta það þó jepparnir og tónlistarhúsið væri tekið eignarnámi og boðið Bretum upp í Icesave. Ég sting upp á því sem fyrsta boði í Icesave 4:-) Við getum siglt með glerhýsið í pörtum til Bretlands og sett það upp einhvers staðar við Thames ána:-)  Við sem viljum og höfum alltaf viljað öðruvísi lífsstíl en stóra jeppa og auðmannaráðstefnuhöll getum hvorki né viljum nýta þessa hluti til að byggja hér upp blómlegt atvinnulíf og samfélag. 

Þetta blogg átti að vera um viðtalið við Michael Hudson sem var í Morgunblaðinu í dag. Það er best að koma sér á þá slóð. Það er alltaf gaman þegar útlendingar virtir í hagfræði segja það sem manni finnst sjálfum en stundum les ég greinar um ástandið á Íslandi eftir erlenda hagfræðinga sem virðast ekki átta sig á sérstökum aðstæðum hérna m.a. ekki á hver gríðarlegur baggi verðtryggingin er nú á skuldurum, þungt farg sem gerði einkaskuldir margra ennþá óbærilegri og hvernig áhættan af því hvað gat farið miður í fjármálakerfi var engin hjá þeim sem áttu að taka áhættuna þ.e. fjárfestum sem áttu einhver tilbúin félög sem gátu bara tapað 400 þúsund kalli þ.e. lágmarkshlutafé þó lánin væru milljarðar á milljarða ofan - en áhættan var öll hjá almenningi, bæði áhættan af því að verðtryggð lán hækkuðu einn daginn upp úr öllu valdi og svo núna á áhættan af því þegar hópur fjárglæframanna sem sjálfur tók enga áhættu að veltast yfir á skuldpíndan almenning sem vissi ekki einu sinni af hvað Icesave væri og þaðan af síður að hann bæri einhverja ábyrgð eða áhættu þar. Og það er vafamál um þessa ábyrgð, vafamál sem aðeins verður eytt með dómsmáli og það er ein röksemdin sem margir hafa fyrir JÁ að málið gæti farið illa, við ættum ekki að taka áhættu á því.

Ég hef alltaf forðast áhættu, ég hef alltaf verið tilbúin til að gera það sem skynsamlegast er í fjármálum en í þessu máli, máli þar sem áhættu af bankakerfi og áhættu á hruni efnahagskerfis var velt yfir á almenning og fólk er hneppt í óbærilega skuldafjötra þá er ég alveg tilbúin til að taka áhættu og hafna samningnum vitandi það að líklega höfði bresk og hollensk stjórnvöld mál.  Ekki eingöngu fyrir mig, ekki eingöngu fyrir Íslendinga heldur líka fyrir almenning í öllum löndum, fólk sem er í sömu stöðu og Íslendingar.  Þjóðir heims verða að ná samkomulagi um niðurfellingu skulda, ekki bara hjá einstaklingum heldur líka hjá ríkjum. Þetta er ekki eingöngu réttindamál, þetta er einfaldlega besta og raunar eina leiðin sem er fær til að byrja að byggja upp að nýju. Það þarf líka að horfa á "fjárfestingu"  og hagvöxt með öðrum augum, með augum sjálfbærni og manneskjulegra samfélaga sem byggjast framleiðslu og virkni  á samhjálp og samvinnu en hafna samkeppni og blekkingarleik bóluhagkerfa.

Afstaða Íslendinga í Icesave ætti ekki að mótast af sektarkennd yfir að á einhverjum tíma voru hér 8349 Land Cruiser jeppar. Afstaðan ætti að mótast af því að þetta er  partur af stærra stríði og ég vil enda á að vitna í viðtalið við Hudson í Morgunblaðinu í dag. Hann segir:

Partur af stærra stríði

Hudson segir að enginn maður á bandarískum fjármálamörkuðum, sem hann hefur talað við, skilji af hverju íslensk stjórnvöld eru svo áfjáð í að borga háar fjárhæðir til Breta og Hollendinga sem þau skulda ekki. „Ég hreinlega fæ ekki séð að ríkisstjórnin hafi haft hagsmuni íslensks almennings í huga þegar sest var við samningaborðið með Bretum og Hollendingum. Engin ríkisstjórn á að skuldsetja almenning og komandi kynslóðir svo mikið að efnahagslegri framtíð þjóðarinnar sé stefnt í voða. Eina skýringin, sem mér dettur í hug, er að einhverjir háttsettir í stjórnkerfinu hafi óhreint mjöl í pokahorninu sem ef til vill kæmi upp á yfirborðið við ítarlega rannsókn á því hvert Icesave-peningarnir fóru. Það er einfaldlega ekki hægt að skýra svo þrautseiga baráttu gegn hagsmunum þjóðarinnar með vanhæfni einni saman.“

Hudson segir að illa hafi verið haldið á málum í deilunni við Breta og Hollendinga frá upphafi. „Hvers vegna var ekki skipuð nefnd sérfræðinga til að meta greiðslugetu Íslands og íslenska ríkisins? Það er gott og blessað að tala um skuldir ríkja sem hlutfall af landsframleiðslu, en landsframleiðsla greiðir ekki erlendar skuldir. Afgangur á viðskiptum við útlönd greiðir niður erlendar skuldir og áður en samið er um að taka yfir hundraða milljarða króna ábyrgðir og skuldir verður að meta hver greiðslugetan er og haga samningum um endurgreiðslu í takt við hana. Þetta var ekki gert og ég hreinlega get ekki skilið af hverju.“

Hvað varðar afleiðingar kosninganna fyrir orðspor Íslands erlendis segir Hudson að fleiri hafi skoðanir en stjórnmála- og embættismenn. „Líta má á það sem er að gerast í Evrópu sem einhvers konar stríð sem snýst um það hvort skiptir meira máli, almenningur eða bankakerfið. Eiga ríkisstjórnir að fórna framtíð borgaranna fyrir banka og bankamenn, sem hafa keyrt fyrirtæki sín í gjaldþrot með óheiðarlegum hætti? Mér sýnist ekki fara á milli mála að almenningur í Bretlandi, Írlandi, Grikklandi, Spáni og Portúgal er á þeirri skoðun að óheiðarlegir bankamenn eigi ekki að fá að keyra heilu samfélögin í þrot. Deilan um Icesave er partur af þessu stærra stríði og ef Íslendingar hafna samkomulaginu munu þeir öðlast marga vini í Evrópu og stappa stálinu í þá sem vilja draga úr völdum fjármálakerfisins. Ef Íslendingar beygja sig hins vegar fyrir ósanngjörnum kröfum Breta og Hollendinga er allt eins líklegt að orðspor þeirra í Evrópu skaddist til mikilla muna. Athuga ber líka að mjög áhrifamikil dagblöð eins og hið breska Financial Times og hið bandaríska Wall Street Journal hafa tekið afstöðu með Íslendingum í þessu máli og telja ósanngjarnt að krefja þá um að greiða þessar háu kröfur Breta og Hollendinga. Íslendingar eru ekki vinalausir í þessari baráttu, en þeir gætu misst þá vini sem þeir hafa ef þeir samþykkja Icesave-samninginn.“

"I walked off, and I was taken to Werl after that. That was my trial in Düsseldorf, Mühlenstraße, on the 5th of April 1949. Exactly two years after I watched the fire on the flanks of the burning Mt. Hekla in Iceland, exactly two years."

 Ég leitaði í tímarit.is að  ummerkjum eftir konuna sem kom til Íslands. Það stendur hvergi neitt um Íslandsferðina nema að hún hafi séð Heklu gjósa. Eins og hún hefði komið gagngert til þess og gosið væri eitt af afrekum hennar. En konan kom hingað 14. nóvember árið áður og Heklugosið hófst ekki fyrr 29. mars. Þá hafði Hekla ekki gosið í meira en eina öld. Hún fer að gosinu 4. apríl.  Hvað var hún að gera hingað til lands, ekki gat hún vitað að Hekla myndi gjósa? Kannski hélt hún að 5. apríl væri sérstakur Hekludagur? Því það var 5. apríl 1766 sem Hekla gaus og það var gos sem stóð í tvö ár og var næststærsta hraungos sem orðið hefur á Íslandi síðan landið byggðist, aðeins Skaftáreldagosið var stærra. Hraunin runnu til allra átta, það drundi í fjallinu og svona er gosinu lýst:

Það hófst með miklu vikurflugi og náðu vikursteinarnir, sem voru margir hverjir á stærð við björg, drjúgan spöl frá fjallinu. Vikurfallið var svo mikið að Ytri Rangá stíflaðist. Mikið af vikri barst til sjávar og var hann fiskibátum haustið eftir til mikillar tálmunar. Fiskur upfullur af vikri veiddist úr sæ allt fram á vor. Mest af öskunni barst yfir Norðurland allt vestan frá Hrútafirði og austur í Eyjafjörð. Svo mikil var hún að dimmt varð að dægurlagi og á Þingeyri sá fólk vart handa sinna skil. Búpeningur féll í hrönnum svo að við lá auðn í sumum sveitum.

En þetta er ekki gosið sem konan er komin til að skoða. Hún er er 181  ári seinna  á ferð og hún segir ferðasögu sína  14. apríl á kvennasíðu Vísis við hliðina á uppskrift af súkkulaðiköku og haframjölsmakrónum og fyrirsögnin er: "Sólarhring að villast í grennd Heklu. Frásögn frú Mukherji."

Frú Mukherji  segir frá því þegar hún fór frá Fellsmúla að Galtalæk og var ferjuð yfir Ytri Rangá og gekk þaðan upp að Næfurholti. Þaðan fór hún ein gangandi upp að hraunstraumnum. Það var bjart veður og Norðurljós blikuðu á himni. Um 11 að kvöldi  kom hún að hraunstraumnum sem rann úr suðvestanverðri Heklu og við henni blasti  stórkostlegasta sjón. Hún settist niður og skrifar bréf til mannsins sín til að lýsa fyrir honum þeim undrum sem hún er vitni að. Svo leggur hún á stað meðfram hraunstrauminum og ætlar að ganga upp fjallið á milli gíga. Hún var á gangi alla nóttina meðfram hrauninu. Í sjö klukkustundir hélt hún á 10 kílóa hraunsteini en varð að skilja hann við sig. Hún verður lokst að snúa við og eftir langa göngu kemur  á veg og svo kom hún að á og stórri hlíð og sér til bæjar. Hún hélt að hún væri komin aftur í Næfurholt en þá var það einmitt í öfuga átt. Henni telst til að hún hafi verið á gangi þarna í 22 klukkustundir. 

Í Vísir þann 14. apríl 1947 endar ferðasagan svona: " Þannig hljóðar frásögn Frú Mukherji, sem mun vera fyrsti Indverjinn, sem á Heklu gengur. Annars má geta þess, að frá Mukherji er sannkallaður heimsborgari. Faðir hennar var Grikki en móðir ens og önnur amma hennar ítölsk, sjálf er hún fædd í Frakklandi og nú indverskur borgari. Hún er mjög fróð kona, m.a. í tungumálum og tekur að sér kennslu í t.d. ensku, frönsku og ítölsku."

Og víst var konan heimsborgari. Hún var Savitri Devi. Hofgyðja Hitlers. Hindúatrúboði. Njósnari. Nasisti fram í rauðan dauðann. Prédikari arískrar heiðni. Hún var líka brautryðjandi í dýraverndunarmálum. Hún var fræðimaður, hafði skrifað margar bækur, lesið heimspeki og efnafræði, tekið tvær meistaragráður og svo lokið  doktorsprófi í heimspeki. Hún var sannfærð um að FornGrikkir hefðu verið Aríar og það skýrði áhrif þeirra á heimsmenninguna. Hún fór í pílagrímsferð til Palestínu 1929 og kom þaðan sannfærður Nazisti (þjóðernissósíalisti). Árið 1932 fór hún til indlands að leita uppi lifandi aríamenningu. Það var reyndar í tísku frá dögum upplýsingannar að hafna bíblíusögum um uppruna siðmenningar og leita hennar í Indlandi, milli Indus og Gangres fljótanna. Málvísindamenn bjuggu líka til nýja sögu, sögu af menningu  hvíts fólks af evrópskum uppruna sem kom frá fjallabyggðum í Asíu og lagt undir sig Evrópu og þýskir menntamenn smíðuðu kenningar um Aría, Hamíta, Mongóla og Gyðinga. Málvísindamaðurinn Parson sýndi að öll mál í Evrópu, Indlandi og Íran væru af sama stofni, stofni Indó-evrópskra mála. Áður hafði verið litið á hebresku sem upprunalega tungumálið.

Það gerðist hún hindúi og tók sér nafnið Savitri Devi sem þýðir gyðja sólargeisla. Hún vinnur við hindúatrúboðið í Kalkútta og verður síðla árs 1937 fyrirlesari á fyrirlestraferðum á vegum þess.  Hún varð fyrir miklum áhrifum af Savarkar sem var foringi þjóðernissinnaðra hindúa sem vildu frelsa Indland undan yfirráðum Breta. Savarkar tengdi þjóðernishreyfingu við  hugmyndafræði sem sótt var í arfðleifð hindúa. Hann var reyndar líka tengdur ýmis konar terrorisma og sprengjugerð og var ákærður fyrir að hafa lagt á ráðin um morðið á Gandhi 1938. Alla vega kom fram við réttarhöldin að hann sat á hljóðskrafi með morðingjanum daginn fyrir morðið. En rit Savarkar fjölluðu um gullna tíma í sögu Indverja, um Marattaveldið sem stóð 1674 to 1818, um tímann frá því að hinum indóarísku Maröttum  undir stjórn ræningjaforingjans  Sivaji tókst árið 1674 að brjótast undan yfirráðum múslima  sem sátu í Delhi þangað til þeir voru yfirbugaðir af Bretum 1818.  Bók Savitri "Warnings to the Hindus" kom út árið 1938. Bókin var þýdd á sex indversk tungumál. Í þessari bók segir Savitri að eina sem sameinar sé hindúismi, það sé ekki til nein sameiginleg indversk menning  Árið 1940 giftist hún samherja í lífsskoðunum.

21. febrúar 1949 er Savitri Devi handtekin í Cologne í Þýskalandi. Hún er að dreifa nasistaáróðri. Hún fer fyrir dóm 5. apríl 1949 er dæmd í þriggja ára fangelsi en látin laus eftir nokkra mánuði að kröfu indverskra stjórnvalda og vísað úr Þýskalandi 18. ágúst 1949. Við réttarhöldin er hún ekki beint hógvær, hún ber eyrnalokka með sólkrossinum og heilsar með nasistakveðju.

Í apríl 1953 kemst hún aftur inn í Þýskaland, hún hafði orðið sér úti um grískt vegabréf með nafni sínu fyrir giftingu. Hún fer pílagrímsferð um helga staði í þýskalandi og næstu ár er hún á ferð og flugiog dvelur oft með nasistum.  

Savitri Devi: The  Woman against Time

Savitri Devi Archive

Hitler's Priestess: Savitri Devi, the Hindu-Aryan Myth and Neo-Nazism, by Nicholas Goodrick-Clarke. New York, New York University Press, 1998. vii, 269 pp.

Þegar formaður íslenskra nasista og gjaldkeri í Landsbankanum Bernhard Haarde deyr árið 1962 þá skrifar hún undir minningarorð um hann. Hún þekkir líka vel Rockwell (fyrri mann Þóru konu Björgólfs eldri) og ritverkum hennar eru gerð góð skil í tímaritum bandarískra nasista.

Ég veit ekki ennþá hvað hún var að gera á Íslandi, kannski var hún að leita að leyndardómum arískrar menningar, kannski var hún að leita að heimkynnum Veda í heimskautabyggðum,  kannski  var hún á kafi í pýramídafræðum, hún skrifaði margar bækur um Akhenaten sem var faraó í Egyptalandi. Hún lauk einmitt við eina af þeim bókum þegar hún var á Íslandi. Akhenaten   ríkti í 17 ár og er talinn hafa látist árið um 1334 f.kr. Hann reyndi að koma á eingyðistrú í Egyptalandi. Eftir fjögur ár í valdastóli hóf hann að byggja nýja höfuðborg Egyptalands sem helguð var sólguðinum Aten.  Varðveist hefur óður til sólguðsins  Aten frá þessum tíma. Akhenaten var gleymdur þar til grafhýsi hans fannst. Kannski hafði hún lesið verk Ruthenfords sem líka fór til Íslands (sjá  Sólskífa og safngler í Egyptaland

Dýr og fólk geta lagað sig að taktföstum breytingum á umhverfi, að árstíðabreytingum sem koma á fyrirsjáanlegum tíma og á fyrirsjáanlegan hátt. Þannig eru náttúruhamfarir ekki. Það eru samt ýmis konar merki sem við getum notað til að greina að þær séu í nánd og við getum lært af reynslu annarra um hvað gerist og hvað er hættulegast og hvernig á að bregðast við.

Við höfum lært af reynslu hvernig á að styrkja hús þannig að þau þoli jarðskjálfta af ákveðinni stærð og hérlendar byggingarreglur taka mið af því.  En því miður þá hefur ásókn í byggingarland verið svo mikið á síðustu áratugum á höfuðborgarsvæðinu  að varfærnisraddir um að varasamt sé að byggja á landfyllingum og á sprungusvæðum hafa ekki heyrst.  Í jarðskjálfum í Kaliforníu hefur komið í ljós að þeir staðir sem urðu verst úti voru staðir sem byggðir voru út í sjó á uppfyllingum.  Það hafa komið fram hugmyndir hjá stjórnmálamönnum um stór byggingarsvæði  við ströndina, sjávarsýn er vinsæl og eftirsóknarverð á íbúasvæðum og sum sveitarfélög hafa viljað reisa hafnarsvæði á uppfyllingum (stórskipahöfn á Kársnesi o.fl.) og í Reykjavík voru miklar hugmyndir um lúxusíbúðabyggð á uppfyllingu á Eiðsgranda út frá Ánanaustum.

 Hér er blaðagrein úr DV 2000

Fyrirtækið Þyrping lét skipuleggja íbúðabyggð út í sjó, skipulagið minnir dálítið á  eyjurnar í Dubai. En svona átti umhverfið að líta út, mökkur af lúxusíbúðum byggðum út í sjó á uppfyllingum þarna í samfloti við alla olíugeymana (hafnarblaðið apríl 2007). Hrunið kom í veg fyrir allar þessar fyrirætlanir. 

Það eru samt töluvert miklar byggingar m.a. fjölbýlishús sem reist hafa verið á uppfyllingum við strandlengjuna frá Hafnarfirði til Reykjavíkur.  Á jarðskjálftasvæðum erlendis eru slík uppfyllingasvæði eins og kviksandur í jarðskjálftum, eru einhverjar öðruvísi aðstæður hérna?

Það er líka skrýtið að á sínum tíma mátti ekki byggja við Rauðavatn á svæðinu í kringum Morgunblaðshöllina í Hádegismóum út af misgengi í jarðlögum, þetta væri sprungusvæði. Svo virðist af einhverjum ástæðum sem ég skil ekki sprungurnar hafa horfið úr umræðunni og svæðið skipulagt án nokkurrar umræðu um það.  Þegar byggja átti Árbæjarlaugina kom í ljós 1 metra breið sprunga í klöppinni sem mun liggja í gegnum alla Reykjavík og var laugin færð til.Er einhvers staðar til kort af hvar þessi sprunga og aðrar sprungur sem vitað er um liggja?

Árið 1982 þegar Davíð Oddsson braust til valda í Reykjavík  og sigraði þáverandi meirihluta var aðalkosningamál hans nýtt hverfi við Grafarvog í staðinn fyrir  fyrirhugaða byggð á hinu hættulega sprungusvæði við Rauðavatn. Í blaðagrein 30. apríl 1981 segir Davíð það óðs manns æði að byggja á sprungusvæði. Það er því kaldhæðni örlaganna að núna vaki sami Davíð yfir Reykjavík í fjölmiðlamusteri sem byggt er á þessu sama sprungusvæði og í kring búa þúsundir manna í fjölbýlishúsum.  

Það er líklegt að einhverjar byggingar í Reykjavík séu byggðar beint yfir sprungur og einhverjar byggingar eru byggðar á uppfyllingum sem munu fara á ferð ef mjög stór skjálfti verður.  Það er hægt að koma í veg fyrir að fólk slasist og deyi í náttúruhamförum ef nógu vandaður undirbúningur er og upplýsingum er miðlað til fólks. 

Á næstu misserum og árum verður vonandi hörð  umræða og aðgerðir - vonandi aðgerðir stjórnvalda en ef stjórnvöld bregðast þá aðgerðir almennings -  um hvernig ráðskast er með, hverjir ráðskast með og hvernig er dreift afrakstri af auðlindum í umhverfi okkar, auðlindum sjávar og auðlindum orku. Til langs tíma litið og miðað við nýtingu sem er í sátt við umhverfi og framtíðarhagsmuni  íslensks samfélags sem og allra jarðarbúa er líklegt að samfélagseign og samfélagsyfirráð á auðlindum sé besta og sanngjarnasta leiðin.  Samfélag er samsett af mörgum og mismunandi aðilum, konum og  körlum á ýmsum aldri, börnum, fólki af mismunandi uppruna, með mismunandi menntun og reynslu og með mismunandi lífsýn. Það er styrkur í fjölbreytni, það er bæði réttlátara og skynsamara að ákvarðanir samfélags séu teknar í sameiningu af sem flestum  vegna þess að því fleiri sem leggja í púkk með mismunandi framtíðarsýn og reynslu og sérþekkingu, þeim mun fylltri mynd næst af því sem hugsanlega mun gerast.

Það er þannig í samfélögum að rödd þeirra sterkari og valdameiri drynur hærra en hinna sem haldið er valdalausum meðal annars með að tryggja að þau þegi og geti ekki kynnt sér málefni  né tjáð sig um þau eða eigi seturétt við samningaborð. Það er oft tilhneiging til þess að reyna að ná í kyrrþey samhljómi milli voldugra aðila um fyrirkomulag sem tryggir þeim  sem eru valdamiklir í dag áfram sömu valdastöðu. Það er auðvelt að halda fólki utangarðs með því að veita því ekki aðgang að upplýsingum eða setja upplýsingar fram á svo flókinn hátt  í þannig samhengi eða með aðferðum þar sem aðeins innvígðir  geta skilið eða notfært sér gögn og aðeins rödd ákveðinna aðila fær rými.

Það skiptir ekki máli þá að umræðan og málþing séu kölluð áferðarfallegum tískuorðum og sögð vera til að upplýsa og virkja almenning ef engin innistæða er fyrir þeim orðum.  Þannig er um marga viðburði sem haldnir hafa verið eftir Hrun, meðal annars   á vegum stjórnvalda  að þeir  eru sagðir vera  "með þjóðfundarsniði" og  framkvæmdin líkist helst leikþátt sem var ágætlega fyrirfram æfður. "Spurningarnar" og "umræðan"  fyrirfam æfð, fyrst voru opinberir aðilar að segja eitthvað svo komu fyrirfram undirbúnar spurningar frá þessum og hinum og svo var því svarað á fyrirframákveðinn hátt. Þannig eru atkvæðagreiðslur á Alþingi Íslendinga því miður oft, þær eru leikþáttur sem  stjórnvöld spinna fyrir fólk, svona lýðræðissýning en stjórnvöld keyra mál í gegn og dettur ekki í hug að hafa atkvæðagreiðslu nema tryggt sé hvernig hún muni fara. Alþingi er einhvers konar stimplunarstofnun, mest fyrir lög sem hingað koma frá Evrópusambandinu en einstaka sinnum fyrir annað eins og Icesave. En þaðan á niðurstaðan líka að koma tilbúin frá Evrópusambandinu. Því er haldið fram að niðurstaða í Icesave sem þóknanleg sé EBE sé aðgöngumiði þangað inn. Alla vega er það augljóst að það er ekki þóknanlegt EBE að það sé gert opinbert í málaferlum að ríkisstuðningur við fjármálakerfi Evrópu sé á brauðfótum.

Ef stjórnvöldum á Íslandi er alvara með því að hér eigi almenningur að hafa einhver völd þá gerist það ekki nema með vökulu auga á því hvað raunverulega horfir til meira lýðræðis og  með því að beita aðferðum til þess að virkja almenning til að taka þátt og tjá sig og koma að ákvörðunum um samfélagið. Það gerist ekki með því að kæfa allar gagnrýnisraddir, leyfa engar breytingar á hvernig ákvarðanir eru teknar og með því að vettvangar sem varða okkur öll eins og framtíðarsýn varðandi fiskveiðar séu skipaðir á einsleitan hátt og þar séu áfram þaggaðar raddir ákveðinna hópa.

Jóhanna forsætisráðherra notar oft orðatiltækið  "skelfilegar afleiðingar". Núna þegar seinni þjóðaratkvæðagreiðslan um Icesave stendur fyrir dyrum þá notar hún það um hina miklu hættu á því að almenningur á Íslandi taki þátt í að vega og meta hvernig eða hvort hrun fjármálakerfis eigi að lenda á almenningi bara af því að breskir og hollenskar ríkisstjórnir í paníkástandi ákváðu að bjarga sínu bankakerfi- og að meiri hluti almennings á Íslandi komist að niðurstöðu sem Jóhönnu finnst óskynsamleg í ljósi upplýsinga sem hún hefur og almenningur hefur ekki. Við skulum ekki gleyma að  Jóhanna sem vill ekki þjóðaratkvæðagreiðslu var sjálf þátttakandi í þeirri ákvörðun íslenskrar ríkisstjórnar að binda bankainnistæðugreiðslur við kennitölur (þ.e. Íslendinga) og þeirri ákvörðun að styðja við bankakerfið þannig að innistæðueigendur (ekki bara einstaklingar) héldu öllu sínu, meira segja þeir sem höfðu fé í áhættusjóðum (Sjóður 9) fengu mestanpartinn til baka. Jóhanna var þátttakandi í ríkisstjórn/um fyrir og eftir hrun sem hygluðu fjármagnseigendum og vernduðu hagsmuni þeirra en kipptu fótunum undan skuldurum, kipptu svo rækilega fótum undan heilli kynslóð af ungu fólki á Íslandi að núna eru margar barnafjölskyldur á vonarvöl, eiga ekkert nema skuldirnar og lifa á bónbjörgum frá opinberum aðilum og hafa ekki einu sinni tök á að búa í eigin húsnæði þó þær eigi þær að nafninu til. Það kann vel að vera að seinna verði í dómsmálum sem höfðuð verða af kennitöluleysingjum muni þessar stjórnvaldsákvarðanir verða dæmdar brot á stjórnarskrá og alþjóðlegum samningum. Ég tek þetta sem dæmi til að sýna hve valt er að treysta því að stjórnvöld taki réttar ákvarðanir, allra síst stjórnvöld sem reyndu hvað þau gátu að leyna ástandinu fyrir eigin þegnum og umheiminum, alveg fram á seinasta dag þegar ekki varð hjá því komið að grípa í skyndingu til neyðarráðstafana. 

Það hefur ekki skelfilegar afleiðingar að hugsandi fólk taki þátt í ákvörðun sem varðar framtíð íslensks samfélags, taki þátt í því með ríkisstjórn og þingmönnum sem því miður hafa ekki verið þess megnugir að taka skynsamlegar ákvarðanir - fyrir hrun vegna þess að stjórnvöld voru klapplið og dráttardýr fyrir ófyrirleitna fjármálamenn sem óðu um lönd með gripdeildum - og eftir hrun vegna þess að stjórnvöld eru máttvana þrælar fjármálakerfis voldugra grannþjóða og voldugra fjölþjóðlegra viðskiptablokka - og meta en eins og fyrir Hrun - afrakstur vinnu sinnar í hvernig "credit rating" íslenska ríkið hefur og hversu vel gengur að laða hingað fé fjárfesta í gróðahug.

Þessi kóun  íslenskra stjórnvalda eftir hrun með kerfi sem löngu er úrsérgengið hefur haft skelfilegar afleiðingar, það hefur skelfilegar afleiðingar að stjórnvöld stilli sér uppi með þeim sem eiga fjármagn á móti þeim fátæku, á móti þeim sem skulda og eru reyrðir í skuldafjötra.  Það hefur hefur líka skelfilegar afleiðingar  að einhverjir geti í krafti einhvers valds sem þeir taka sér með slægð og svikum slegið eign sinni á auðlindir samfélags og gert það með  því að ferðast um  myrkviði   reglna og manngerðra völundarhúsa  sem þeir hafa látið búa til fyrir sig þannig að  þeir einir geti  ratað um og komist þar áfram. Fjármálakerfi og lagalegt umhverfi, ekki síst hvað varðar eignarrétt og leyndarhyggju  virka oft eins og stoðir undir gripdeildir og rán þar sem bjargráðum samfélags er stolið og völdin eru soguð burtu frá nærsamfélaginu.

Það hefur skelfilegar afleiðingar fyrir íslenskt samfélag ef ekki verður horfið af þeirri braut sem stjórnvöld hafa fylgt undanfarna áratugi, þeirri braut að hlusta aðeins á örfáa einstaklinga í samfélaginu og telja sig vera í vinnu hjá þeim við að greiða götu þeirra. Á sínum tíma voru þessir örfáu nokkur ættarveldi sem sendu fulltrúa sína á þing og/eða veittu fé til þeirra og til fjölmiðla til að tryggja að rödd þeirra heyrðist og hagsmunir þeirra væru varðir.   Þetta var vont og óréttlátt í einangruðu eyríki en þetta var beinlínis feigðarflan í alþjóðlegu fjármálaumhverfi þar sem þessir örfáu döguðu uppi eins og þursaflokkur sem var bæði leiksoppar og leppar fyrir erlenda aðila sér margfalt voldugri og framsýnni. 

Atkvæðin fóru eftir flokkslínum. Sjálfstæðismenn, Vinstri grænir og Samfylking með, Framsóknarmenn og Hreyfingin á móti.  Sumir gerðu grein fyrir atkvæði sínu. Einn Sjálfstæðisþingmaður að norðan, fyrrum aðstoðarmaður  Geirs Haarde og sjálfur gerandi í bankakerfinu eins og margir aðrir Sjálfstæðismenn sagði  að þetta væri samningur milli fullvalda þjóða. Svo voru nokkrir sem spáðu fyrir um hvernig dómsmál  myndi fara og hættu á að tapa því. Forsætisráðherra talaði um "skelfilegar afleiðingar", sama orðalag og hún hafði notað um aðra Icesave samninga og Sjálfstæðisþingmaður úr Vestmannaeyjum taldi sig geta spáð fyrir um niðurstöðu dómsmáls, hún yrði ekki Íslendingum í hag . "Auðvitað mun Evrópubandalagið ekki leyfa það" sagði hann. Framsóknarþingmaður sagðist sitja hjá því hann mæti að ólíklegt væri að dómsmál myndi vinnast vegna þess að "allt fjármálakerfi í Evrópu sé undir". Einn Sjálfstæðisþingmaður notaði samlíkingu um að þó hann mæti áhættuna litla á að allt færi á versta veg þá væri þetta eins og að ganga með barnabarnið sitt á gljúfurbarmi, hann gæti ekki tekið þá áhættu.

Þessi myndræna málnotkun  "Við á brún hengiflugsins" er liður af kreppumálfari valdhafa. En ég held að það hengiflug sé ekki til nema í huga þeirra sem hafa einhverju að tapa á því að núverandi valdakerfi leggist af. Með valdakerfi á ég ekki eingöngu við lögformlegt vald eins og stjórnvöld og dómstóla heldur kannski frekar  reglur  um hvernig verðmæti eigi að dreifast um samfélög  og hvernig þær reglur og verkfæri til að framfylgja þeim eru farnar að lifa sjálfstæðu lífi, slitnar úr tengslum við raunveruleika. Þessar reglur og verkfæri sem oftast nær eru einhvers konar forskriftir um hvernig verðmæti mæld í peningum eigi að dreifast voru  kannski skynsamlegar og hagnýtar á einum tíma en passa illa við þá heimsmynd og það framleiðslu- og athafnalíf sem við stefnum inn í. Sumar af þessum reglum eru helg vé, reglur um eignarrétt, heilög lögmál um framboð og eftirspurn og lífsgæði sem felast í neyslu, dýrkun á excelskjalahagvexti og reglur um punkta og umbunarkerfi í peningum sem þegnar þjóðfélagsins og framlag þeirra er metið eftir. Það er ef til vill skynsamlegt að horfast í augu við að þetta kerfi er komið að hruni og þar þjónar ekki hagsmunum neinna til langs tíma að endurbæta það.

Í dag 11. febrúar eru þáttaskil í sögu Egyptalands og sennilega markar dagurinn líka þáttaskil fyrir Austurlönd nær og allan hinn samtengda heim þar sem geislar frá Egyptalandi berast á örskotsstund á milli heimsálfa og ljósgeislar brotna inn á Internetið,  baráttan var ekki háð eingöngu á torgum og með götuvirkjum heldur var líka í vefrýmum og  liði  var safnað og fylkingum stefnt saman með félagsnetum eins og Facebook og Twitter. Þetta var líka fyrsta baráttan þar sem stjórnvöld lokuðu Internetinu fyrir tugmilljónum og skipuðu samskiptafyrirtækjum að senda út boð og breyta þjónustu sinni. Það er áhugavert að bera saman egypsku byltinguna og frönsku byltinguna. Í báðum tilvikum var byltingin uppgjör við fortíð og liður í umbreytingu nýrra tíma þar sem völdin eru öðruvísi og á annarra herðum og framleiðsluhættir og dreifing verðmæta líka umbylt.

Í dag er  hátíðadagur í Egyptalandi, landi sem byggir á fornri menningu  og rekur sögu sína meira en 5000 ár aftur í tímann. Frá fornri tíð eru þar mikil mannvirki, pýramídarnir  Það er hægt að skoða pýramídana og forna egypska menningu  á ýmsan hátt  en einn slíkur sjónarhóll er þeirra sem blanda saman dulhyggju og útreikningum, sjónarhóll pýramídafræðinga en  ritverk þeirra  sýna að ef maður vill komast að einhverri niðurstöðu þá er bara að leita nógu lengi, það er alltaf hægt að finna einhverja útreikninga og tákn og gögn  í heiminum sem benda í þá átt sem maður vill og styðja mál manns.

Stærstu og þekktustu minnismerki fornar menningar í Egyptalandi eru pýramídarnir en þar eru líka minni mannvirki eins  obeliskur sem voru súlur sem oft voru staðsettar við inngang mustera í Egyptalandi, kannski voru þær sólúr sem bæði sýndu eyktamörk   dagsins og árstíðina. Kannski voru pýramídarnir líka risastórar sólskífur auk þess að vera grafhýsi faraóa.

Einn af pýramídafræðingunum sem blandaði saman spádómum og orðum úr biblíunni við útreikninga sína var Adam Rutherford. Hann hafði dálæti á Íslandi og tengdi það þessu grúski. Það er vel við hæfi að rifja upp kenningar hans í dag 11. febrúar, kenningar um sólskífur og geisla sem ná alla leið til Íslands frá Egyptalandi. Adam Ruthenford  (1894 - 1974) var höfundur bókar sem kom úr árið 1937 og ber titilinn "Hin mikla arfleifð Íslands" en heitir á frummálinu Iceland's Great Inheritance)

Adam Rutherford kom til Íslands árið 1939 og með honum kom Willian P. Fraser sem mun hafa haft umsjón með bréfaskriftum hans varðandi Ísland. Rutherford mun hafa flutt tvö erindi hérna eitti í Iðnaðarmannahúsinu 25. maí og hitt í Fríkirkjunni á annan í hvítasunnu. Hann flutti Íslendingum líka boðskap sinn í útvarpi 2. júní 1939. Adam var pýramídafræðingur og hann hélt því fram að Íslendingar sem og Norðmenn væru komnir af  Dakíum og þeir aftur komnir af Benjamínítum og Gotum sem bjuggu við Dóná en færðu sig norður á bóginn. Rutherford kallar íslenska ríkið  frá 1918 Benjamín-Ísland og taldi að Ísland væri ætlað hlutverk sem ljósberi friðarríkis.

Rutherford  reyndi að sannfæra samtímamenn sína með vísindarökum, með útreikningum og hann sagði:

"Vér lifum á vísindaöld, sem viðurkennir það eitt satt að vera, er staðist getur gagnrýni vísindanna...að oss skyldi veitast vísindaleg opinberun, þar á meðal vísindaleg birting á sannindum biblíunnar"

Þessa opinberun taldi Rutherford varðveitta í pýramídanum mikla í Egyptalandi. Hann taldi  pýramídann ekki grafhýsi og taldi myndletur og inngang og handritið Akbar-Esseman skýra það. Pýramídinn hafi verið hirsla fyrir speki og kunnáttu í ýmsum listum og vísindum og sjálf byggingin spádómur og forspá sem sýni hvað muni gerast. Þannig telur Rutherford að pýramídinn hafi sýnt ýmis atriði í ævi Jesú og sé sá merkissteinn í Egyptalandi sem Biblían (Jesaja 19:19-20) fjallar um. 

Rutherford taldi að pýramídinn mikli spái fyrir um marga óorðna hluti  og táknmyndir þar sýni ævi Krists á jörðu. Þetta styður hann með það alls konar hornafræðiútreikningum  m.a. um Messíasarhorn.  Árið 1925 fannst vegvísir í pýramídanum og var Rutherford einn þeirra sem grófu hann upp. Rutherford túlkar hann þannig að ef línur vegvísisins eru framlengdar á yfirborði jarðars sem stefnulínur þá færast þær smán saman í sundur þangað til komið er í rúmlega 4827 km fjarlægð frá pýramídanum en þá hefur bilið milli þeirra náð hámarki sínu og úr því fer að draga saman með þeim þangað til þær að lokum mætast aftur á norðurskautinu.

Staðurinn þar sem bilið er breiðast, er samkvæmt kenningunni brennidepillinn sem vegvísinum er beint að. Með útreikningum má sjá hvernig línur þessar liggja og ef ferill þeirra er markaður á gott landabréf, liggur eyjan Ísland nákvæmlega í þessum brennidepli.

"Vegvísinum er því, líkt og í stóru landmælingaljósi, beint á Ísland" segir Rutherford og kallar vísirinn Íslandsvísirinn en ræmuna sem lendir á milli kallar hann Íslandsrákina. Hún liggur um Ísland um Langanes í austri og Reykjavík í vestri. 

Lesa má um kenningar Rutherfords í þessari grein  Benjamín í Norðurhöfum (Morgunblaðið 31. maí 1984 123. tölublað bls. 48). Sigrún Gunnarsdóttir reikimeistari birtir (að ég held) þýðingu á riti Rutherford frá 1939 á bloggi sínu, sjá hérna Hin mikla arfleifð Íslands og þar kemur fram kenning um að pýramídinn hafi verið eins konar ljósskífur sem sýndu árstíðirnar og bara tvisvar á ári, í dag 11. febrúar og svo 1. nóvember hafi sólargeislar lent þannig að frá inngangi pýramídans hafi þetta litið út sem stór skínandi vegvísir, hér er textinn:

 "Með því að pýramídinn var upphaflega þakinn utan með sléttu og fægðu steinlagi, verkaði yfirborðið á hinum þríhyrndu hliðum pýramídans, öllum fjórum, hvert fyrir sig sem stór endurspeglari sólargeislanna, — sannarlega gífurlegar skuggsjár, því að yfirborð þeirra hvers um sig var að flatarmáli hér um bil 22253 m2. Hreyfingar þessara stórkostlegu endurgeislana voru algerlega reglubundnar og gerðu því pýramídann að skínandi sólskífu, er sýndi árstíðirnar. Af þessu var pýramídinn kallaður á fornegypzku Khuti, sem þýðir „Ljósin“.20) Einn dag að vorinu (11. febrúar) ár hvert og einn dag að haustinu (1. nóvember) lenti endurkast hádegissólargeislanna frá austur- og vesturhliðum pýramídans alveg lóðrétt á norðurbrúnir þeirra, og frá inngangi pýramídans leit þetta út sem stór, skínandi vegvísari. Furðefnið er það, að einungis þá tvo daga ársins, er hádegisendugeislanirnar sýndu þetta vegvísarafyrirbrigði, lá lóðrétta Ijósrákin, er myndaðist út frá endurgeislunum á vesturhliðinni, nákvœmlega langs eftir ferli Reykjavíkurgeislans, eins og hann er ákveðinn með landmælingum. Þannig urðu uptökin á ferli Reykjavíkurgeislans uppljómuð og sáust um mikinn hluta Norður-(Neðra-) Egyptalands."

Hér er meira um Rutherford:

Boðskapur Pýramídans mikla . Eftir Adam Rutherford

Rutherford hefði notið sér vel á þeim nýaldartímum sem við lifum á núna og það er gaman að velta fyrir sér hvort hann hefði sett pýramídageislann upp í googlemaps. En það voru margir af samtíðarmönnum hans sem hrifust af hinum dularfullu pýramídum og töldu þá hafa merkingu. Meðal þeirra voru  Vottar Jehóva en  pýramídafræðin var um tíma hluti af boðskap æðstupresta þar.

Steinarnir í pýramídunum eru núna máðir og hrjúfir og endurkasta engu ljósi í dag sem ljóstra upp um geislarákir sem beint er í eina átt.  En ljósið sem berst frá Egyptalandi í dag getur samt orðið safngler sem nær að kveikja bál  annars staðar í heiminum.